دوره 12، شماره 3 - ( خرداد 1397 )
جلد 12 شماره 3 صفحات 65-56 |
برگشت به فهرست نسخه ها
Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Dehdari T, Dehdari L, Jazayeri S. Investigation of the Efficacy of Health Belief Model Constructs in the Prediction of Preventive Nutritional Behaviors of Stomach Cancer . Qom Univ Med Sci J 2018; 12 (3) :56-65
URL: http://journal.muq.ac.ir/article-1-1642-fa.html
URL: http://journal.muq.ac.ir/article-1-1642-fa.html
دهداری طاهره، دهداری لاله، جزایری شیما. کارایی سازههای الگوی اعتقاد بهداشتی، در پیشبینی رفتارهای تغذیهای پیشگیریکننده از سرطان معده . مجله دانشگاه علوم پزشکی قم. 1397; 12 (3) :56-65
طاهره دهداری*1 
، لاله دهداری2 ، شیما جزایری3
، لاله دهداری2 ، شیما جزایری3
1- گروه آموزش بهداشت و ارتقای سلامت، دانشکده بهداشت، دانشگاه علوم پزشکی ایران، تهران، ایران ، dehdarit@yahoo.com
2- گروه آمار، دانشکده علوم ریاضی، دانشگاه یزد، یزد، ایران
3- گروه آموزشی تغذیه، دانشکده بهداشت، دانشگاه علوم پزشکی ایران، تهران، ایران.
2- گروه آمار، دانشکده علوم ریاضی، دانشگاه یزد، یزد، ایران
3- گروه آموزشی تغذیه، دانشکده بهداشت، دانشگاه علوم پزشکی ایران، تهران، ایران.
واژههای کلیدی: سرطان معده، رفتارهای تغذیهای، سرطان معده - پیشگیری و کنترل، الگوی اعتقاد بهداشتی، دانشجویان، یزد، ایران.
متن کامل [PDF 526 kb]
(1472 دریافت)
| چکیده (HTML) (7650 مشاهده)
متن کامل: (1487 مشاهده)
مقدمه
سرطان معده بهعنوان سومین علل مرگومیر (با 723000 مرگ در سال)، در سطح جهان مطرح است (1) و 7% کل مجموع سرطانها را به خود اختصاص میدهد (2). ایران جزء مناطق پرخطر از نظر بروز و مرگومیر ناشی از سرطان معده میباشد؛ بهطوریکه سرطان معده بهعنوان یکی از 5 سرطان شایع در بین زنان و مردان ایرانی شناخته شده است (3). عوامل مختلف عفونی، محیطی و ژنتیکی در ایجاد این سرطان نقش دارند (4،5). همچنین از بین عوامل محیطی مؤثر بر شیوع سرطان معده، رفتارها و عادات غذایی ناسالم (مانند مصرف زیاد نمک، نیترات و غذاهای آماده) جزء عوامل مهم و قابلتغییر محسوب میشوند (6)، لذا آموزش در مورد راههای پیشگیری از سرطان و کنترل عوامل خطر امری ضروری است (7). ذکر این نکته لازم است که برای طراحی برنامههای آموزشی اثربخش، باید تعیینکنندههای انجام رفتارهای مورد نظر شناسایی و براساس آن مداخله مناسب طراحی گردد. از آنجا که استفاده از تئوریهای علوم رفتاری در آموزش بهداشت، به شناسایی ابعاد رفتار، ویژگیهای افراد و محیط اطراف آنها کمک میکند (8)، در مطالعه حاضر جهت مشخصشدن تعیینکنندههای رفتارهای پیشگیریکننده از ابتلا به سرطان معده، از سازههای الگوی اعتقاد بهداشتی استفاده شد.
الگوی اعتقاد بهداشتی، الگویی است که تلاش میکند رفتارهای بهداشتی را توضیح و پیشبینی کند (9). این الگو عمدتاً در زمینه پیشگیری از بیماریها کاربرد داشته و بر این فرض استوار است که انجام رفتار برپایه اعتقادات شخصی میباشد (10). این اعتقادات در الگوی اعتقاد بهداشتی شامل حساسیت درکشده، شدت درکشده، منافع درکشده، موانع درکشده، راهنما برای عمل و خودکارآمدی درکشده است (8).
در مطالعات داخلی عمدتاً به بررسی نقش عوامل مختلف مؤثر در ابتلا به سرطان معده مانند عادات تغذیهای (14-11) و ابتلا به هلیکوباکترپیلوری (15،16) پرداخته شده است؛ بهعنوان مثال بهنامپور و همکاران در یک مطالعه سیگارکشیدن، عدم شستن دستها بعد از توالت رفتن، سابقه سرطان معده در خانواده درجه اول، عادات غذایی نامناسب، رفتارهای غذایی خاص، خوردن چربی حیوانی و پختن گوشت بر روی زغال را از مهمترین عوامل خطر برای ابتلای ساکنین استان گلستان به سرطان معده گزارش کردند (17).
در مطالعات پژوهشی و مروری خارجی نیز نقش عوامل جمعیتشناختی (18)، میکروبی (هلیکوباکترپیلوری) (19) و محیطی و تغذیهای (27-20) بر ابتلا به سرطان معده بررسی شده است. بادر نظر گرفتن شیوع سرطان معده در ایران (3) و رابطه آن با انجام رفتارهای تغذیهای ناسالم و از طرفی، سهم برجسته زنان در شکلدهی رفتار و عادات تغذیهای خانواده؛ شناخت تعیینکنندههای رفتارهای تغذیهای این گروه بهمنظور طراحی و اجرای مداخلات آموزشی مؤثر امری ضروری است (28). بنابراین، با توجه به جستجو در پایگاههای Pubmed، Scopus، Science direct، Google scholar، SID و Iranmedex، مطالعه حاضر جزء اولین مطالعاتی است که در آن به تعیین کارایی سازههای الگوی اعتقاد بهداشتی در پیشبینی رفتارهای تغذیهای پیشگیریکننده از سرطان معده در دانشجویان دختر ساکن خوابگاههای دانشگاه یزد پرداخته شد.
روش بررسی
این مطالعه به روش مقطعی برروی دانشجویان دختر ساکن خوابگاههای دانشگاه یزد در زمینه پیشگیری از سرطان معده (سال 1394)، با هدف تعیین کارایی سازههای الگوی اعتقاد بهداشتی در پیشبینی رفتارهای تغذیهای انجام شد.
حجم نمونه با استفاده از انحراف معیار 27/0 (برای انجام رفتارهای پیشگیریکننده از سرطان معده) حاصل از یک مطالعه پایلوت روی 30 دانشجو (جدا از نمونههای مورد مطالعه) و با در نظر گرفتن حدود اطمینان 95% و دقت آزمون 05/0، با استفاده از فرمول:
(n = Z2 σ2/ d2)
112 نفر در نظر گرفته شد که با احتمال 10% عدم پاسخگویی، در مجموع 124 نفر وارد مطالعه شدند.
معیارهای ورود به مطالعه شامل: سکونت در خوابگاه دخترانه دانشگاه یزد، عدم ابتلا به سرطان معده، زخمهای گوارشی و سایر بیماریهای مرتبط با تغذیه و رژیم غذایی (براساس گزارش خود نمونهها) و تمایل به تکمیل پرسشنامهها بود. در ضمن، در این مطالعه مقطعی، معیاری جهت حذف نمونهها از مطالعه وجود نداشت.
روش نمونهگیری بهصورت در دسترس بود. پرسشگر به مدت 20 روز (بعد از ظهرها) در محوطه پردیس خوابگاه دختران (شامل 10 خوابگاه) حضور یافت. 124 دانشجوی دارای شرایط ورود به مطالعه و علاقمند به پاسخگویی به سؤالات پرسشنامه انتخاب شدند و پرسشنامهها برای تکمیل در اختیار آنها قرار داده شد. ضمن اخذ موافقت دانشجویان جهت ورود به مطالعه، به آنها در مورد محرمانه بودن اطلاعات، اطمینان داده شد. همچنین این مطالعه توسط کمیته اخلاق دانشگاه علوم پزشکی ایران (با کد 26199 مورخ 26/5/1394) تأیید گردید.
ابزار گردآوری دادهها، پرسشنامه محققساخته شامل 3 بخش بود: بخش اول پرسشنامه حاوی سؤالاتی برای مشخص شدن اطلاعات دموگرافیک (شامل سن، مقطع تحصیلی، میزان پول توجیبی و وضعیت تأهل) نمونههای مورد مطالعه بود. بخش دوم پرسشنامه را نیز سؤالات مربوط به انجام رفتارهای تغذیهای پیشگیریکننده از سرطان معده (شامل 32 سؤال) تشکیل میدادند.
این سؤالات براساس مروری بر متون (31-29)(26-25) و مشاوره با متخصصین تغذیه طراحی شد. 28 مورد از این سؤالات با مقیاس 6 گزینهای (از اصلاً مصرف نکردهام تا هر روز مصرف کردهام و 4 سؤال با مقیاس 5 گزینهای لیکرت (از همیشه تا هرگز) اندازهگیری میشود.
بخش سوم پرسشنامه شامل: 54 سؤال جهت سنجش 6 سازه الگوی اعتقاد بهداشتی است که حساسیت درکشده با 4 سؤال (بهعنوان مثال: در خانواده ما تا حالا کسی مبتلا به سرطان معده نشده، پس من هم مبتلا نمیشوم)، شدت درکشده با 6 سؤال (سرطان معده، درد و ناراحتی زیادی برای فرد به همراه میآورد)، منافع درکشده با 13 سؤال (داشتن رژیم غذایی حاوی سبزی و میوه میتواند احتمال ابتلا به سرطان معده را کاهش دهد)، موانع درکشده با 13 سؤال (چون مزه گوشتهای فرآوریشده مانند سوسیس و کالباس را دوست دارم، موقع خوردن آنها به سرطان معده فکر نمیکنم)، خودکارآمدی درکشده با 12 سؤال (با اینکه مزه غذاهای بینمک را دوست ندارم، ولی من میتوانم میزان نمک مصرفی خود را کاهش دهم) و راهنما برای عمل با 6 سؤال (شنیدن خبر مرگ فردی که بر اثر سرطان معده فوت کرده است به من تلنگر میزند که رفتارهای پیشگیریکننده از سرطان معده را انجام دهم) با مقیاس لیکرت 5 گزینهای {از کاملاً موافقم (نمره 5) تا کاملاً مخالفم (نمره 1)} اندازهگیری میشود. مدت زمان لازم برای تکمیل پرسشنامهها بین 40-30 دقیقه بوده و زمان لازم برای تکمیل پرسشنامهها، 24 ساعت است.
اعتبار پرسشنامه از طریق روش سنجش کمّی روایی محتوی با استفاده از نظرات پانل متخصصین (6 متخصص آموزش بهداشت و 4 متخصص در رشته تغذیه) بررسی و طی آن نسبت روایی محتوای پرسشنامه (Content Validity Ratio;CVR) و شاخص روایی محتوی پرسشنامه (Content Validity Index;CVI) محاسبه گردید. در نهایت، سؤالات با CVR مساوی و بالاتر از 62/0 و CVI مساوی و بالاتر از 79/0 در پرسشنامه باقی ماند (32). جهت ارزیابی میزان پایایی پرسشنامهها، از روش آزمون مجدد (بر روی 20 دانشجوی جدا از نمونههای مورد مطالعه با فاصله 10 روز) استفاده شد و طی آن ضریب همبستگی بهدستآمده از آزمون اسپیرمن برای سازه رفتار برابر با 82/0=r، 001/0p<، برای سازه راهنما برای عمل 95/0=r، 001/0p<، برای سازه خودکارآمدی درکشده 83/0=r، 001/0p<، برای سازه موانع درکشده 96/0=r، 001/0p<، برای سازه منافع درکشده 74/0=r، 001/0p<، برای سازه شدت درکشده، 90/0=r، 001/0p< و برای سازه حساسیت درکشده برابر با 81/0=r، 001/0 p<به دست آمد. برای سنجش همسانی درونی سازههای الگوی اعتقاد بهداشتی نیز از روش محاسبه آلفایکرونباخ استفاده گردید (33). ضریب آلفای بهدستآمده برای زیرمقیاسهای حساسیت درکشده، شدت درکشده، راهنما برای عمل، خودکارآمدی درکشده، موانع درکشده و منافع درکشده به ترتیب برابر با 79/0، 77/0، 70/0، 82/، 90/0 و 87/0 بود.
همچنین میانگین نمرات سازههای الگوی اعتقاد بهداشتی، محدوه نمره قابلکسب و سطح مطلوب نمرات در هر سازه محاسبه شد (جدول شماره 2).
سطح مطلوب نمرات برای سازههای الگوی اعتقاد بهداشتی، شامل درصد افرادی بود که گزینه کاملاً موافقم و موافقم (نمره 4 و 5) را برای سؤالات مربوط به هر سازه انتخاب کرده بودند؛ بهعنوان مثال، سازه حساسیت درکشده دارای 4 سؤال بود. اگر افراد گزینه کاملاً موافقم (نمره 5) و موافقم (نمره 4) را انتخاب میکردند، مجموع نمرات آنها بین 20-16 بود. این دامنه بهعنوان سطح مطلوب انتخاب و کمتر از این نمره بهعنوان سطح نامطلوب در نظر گرفته شد (کمتر از 16). سطحبندی نمرات مربوط به رفتارهای پیشگیریکننده نیز به همین ترتیب انجام شد.
دادهها با استفاده از نرمافزار SPSS نسخه 21 و آزمون همبستگی پیرسن (برای تعیین همبستگی بین متغیر سن، همچنین سازههای الگوی اعتقاد بهداشتی با نمره رفتار دانشجویان)، آزمون تحلیل واریانس یکطرفه (برای تعیین وجود تفاوت معنیدار بین میانگین نمره رفتار برحسب سطوح متغیرهای دموگرافیک مقطع تحصیلی و میزان پول توجیبی)، آزمون تی مستقل (جهت تعیین وجود ارتباط معنیدار بین میانگین نمره رفتار با وضعیت تأهل)، آزمون رگرسیون خطی چندگانه (برای تعیین پیشبینیکنندههای رفتار دانشجویان براساس سازههای الگوی اعتقاد بهداشتی) تحلیل شدند. سطح معنیداری در آزمونها، 05/0 در نظر گرفته شد.
یافتهها
اطلاعات دموگرافیک نمونههای مورد بررسی، همچنین رابطه آنها با میانگین نمره رفتار در جدول شماره 1 آورده شده است.
بین نمره سن و رفتار دانشجویان مورد مطالعه، همبستگی معنیداری وجود نداشت. نتایج آزمون تی مستقل نشان داد رابطه معنیداری بین وضعیت تأهل با نمره رفتار دانشجویان وجود ندارد. براساس نتایج آزمون تحلیل واریانس یکطرفه، تفاوت معنیداری بین میانگین نمره رفتار دانشجویان برحسب سطوح متغیر مقطع تحصیلی و میزان پول توجیبی وجود نداشت (جدول شماره 1).
جدول شماره 1: اطلاعات دموگرافیک دانشجویان مورد مطالعه و سطح معنیداری آنها با رفتار (124n=)
در جدول شماره 2، میانگین±انحراف معیار و محدوده نمرات قابلکسب، همچنین درصد دانشجویان کسبکننده نمره مطلوب در مورد متغیر رفتار و سازههای الگوی اعتقاد بهداشتی نشان داده شده است.
جدول شماره 2: نمرات دانشجویان مورد مطالعه در زمینه سازههای الگوی اعتقاد بهداشتی و رفتار (124n=)
همبستگی میان سازههای الگوی اعتقاد بهداشتی در افراد شرکتکننده در جدول شماره 3 آمده است.
براساس نتایج آزمون همبستگی پیرسون؛ از بین سازههای الگوی اعتقاد بهداشتی تنها سازه موانع درکشده (002/0= p28/0- r=) دارای همبستگی معکوس و معنیداری با رفتارهای دانشجویان برای پیشگیری از سرطان معده بود. به عبارتی، اگر فرد معتقد بهوجود موانع زیاد برای انجام رفتارهای پیشگیریکننده از سرطان معده بود، میزان انجام رفتار در او کاهش مییافت.
جدول شماره 3: ماتریس همبستگی بین انجام رفتارهای تغذیهای پیشگیریکننده از سرطان معده و سازههای الگوی اعتقاد بهداشتی در دانشجویان مورد بررسی (124n=)
آزمون همبستگی پیرسون، 05/0 p<*
در جدول شماره 4 نتایج آنالیز رگرسیون خطی چندگانه برای پیشبینیکنندههای رفتار دانشجویان براساس سازههای الگوی اعتقاد بهداشتی ارائه شده است. سازههای الگوی اعتقاد بهداشتی و متغیرهای دموگرافیک وارد مدل رگرسیونی شدند. طبق ضریب تعیین بهدستآمده (13%=r2)، متغیر موانع درکشده توانست 13% از تغییرات رفتارهای تغذیهای نمونههای مورد مطالعه برای پیشگیری از سرطان معده را توضیح دهد (13%=r2، 45/7=f، 001/0>p). همچنین براساس مقدار ß بهدستآمده (28/0-)، بهازای یک واحد افزایش در متغیر موانع درکشده، بهطور متوسط، 28/0 کاهش در نمره متغیر وابسته (یعنی انجام رفتارهای تغذیهای پیشگیریکننده از سرطان معده) ایجاد شد. سایر سازههای الگوی اعتقاد بهداشتی و متغیرهای دموگرافیک، پیشبینیکننده رفتار نبودند.
جدول شماره 4: نتایج آنالیز رگرسیون خطی چندگانه (Enter Method) در مورد پیشبینیکنندههای رفتارهای دانشجویان مورد مطالعه برای پیشگیری از سرطان معده براساس سازههای الگوی اعتقاد بهداشتی (124n=)
(13%=r2، 45/7=f،001/0p<)
مدل رگرسیون خطی چندگانه، سطح معنیداری، 05/0p<.
بحث
در مطالعه حاضر، الگوی اعتقاد بهداشتی توانست 13% تغییرات رفتارهای تغذیهای نمونههای مورد بررسی برای پیشگیری از سرطان معده را توضیح دهد. این موضوع، نشاندهنده آن است که براساس یافتههای مطالعه حاضر، سازههای الگوی اعتقاد بهداشتی نمیتواند مبنای مناسبی در جهت طراحی مداخلات آموزشی در حوزه افزایش رفتارهای تغذیهای پیشگیریکننده از سرطان معده برای دانشجویان دختر باشد؛ چراکه حتی نتوانسته بهطور متوسط رفتار مدنظر را پیشبینی کند. از آنجا که نمیتوان مفهوم و چارچوب نظری خاصی را برای مداخلات تغییر رفتار توصیه کرد؛ بنابراین آزمون و بررسی پیشبینیکنندگی سایر الگوها و تئوریهای تغییر رفتار (مانند تئوری رفتار برنامهریزیشده، تئوری مراحل تغییر و غیره) پیشنهاد میشود.
در مطالعه حاضر از بین سازههای الگوی اعتقاد بهداشتی،تنها متغیر موانع درکشده، پیشبینیکننده رفتارهای دانشجویان مورد بررسی بود. یافتهها نشان داد 95% نمونهها، معتقد بهوجود موانع زیاد برای انجام رفتارهای پیشگیریکننده از سرطان معده هستند. این امر نشاندهنده تقدم موانع درکشده بر سایر اعتقادات دانشجویان مورد بررسی مانند استعداد مبتلا شدن به سرطان معده، شدت سرطان معده، منافع درکشده انجام رفتارهای پیشگیریکننده و خودکارآمدی جهت انجام رفتارهای توصیهشده، همچنین محرکهای انجام رفتار بود. همچنین در مطالعه حاضر، بهازای یک واحد افزایش در متغیر موانع درکشده، بهطور متوسط به اندازه 28/0 انجام رفتارهای تغذیهای پیشگیریکننده از سرطان معده در دانشجویان مورد بررسی کاهش نشان داد، این یافته با نتایج مطالعه Harnack و همکاران که نشان دادند وجود موانع برای مصرف غذای سالم، یکی از تعیینکنندههای مهم رفتارهای تغذیهای افراد برای پیشگیری از سرطان است، همخوانی داشت (34). نتایج مطالعات دیگر نیز تأییدکننده یافته مطالعه حاضر مبنی بر وجود موانع فراوان برای انجام رفتارهای پیشگیریکننده از سرطان معده میباشند (20،35،36). با توجه به نقش بازدارندگی موانع بر اتخاذ رفتارهای توصیهشده جهت پیشگیری از سرطان معده، لازم است موانع موجود شناسایی و با استفاده از استراتژیهای چندگانه مانند آموزش افراد در مورد بهداشت فردی و تغذیه سالم، حمایتهای محیطی و ساختاری مانند درج میزان نمک مصرفی بر روی بستههای مواد غذایی، کاهش میزان نیترات غذاها، دسترسی آسان به غذاهای سالم و آماده، به افراد در جهت غلبه بر این موانع کمک کرد. نتایج نشان داد تنها 1% نمونههای مورد مطالعه، نمرات مطلوبی در متغیر رفتار به دست آوردهاند. این امر، ضرورت طراحی، اجرای برنامهها و کمپینهای آموزشی برای افزایش رفتارهای تغذیهای پیشگیریکننده از سرطان معده در جامعه ایرانی را نشان میدهد. همچنین در مطالعه حاضر، بیش از نیمی از نمونههای مورد بررسی، سرطان معده را بیماری وخیم و خطرناک دانستند و نمره مطلوبی در این سازه به دست آوردند. بین ادراک فرد از شدت و وخامت سرطان معده و موانع درکشده برای اتخاذ رفتار نیز همبستگی معنیدار و منفی وجود داشت؛ به عبارتی، هرچه اعتقاد و باور نمونههای مورد بررسی به شدت و وخامت ابتلا به سرطان معده بیشتر بود، آنها قائل به موانع کمتر در جهت اتخاذ رفتارهای تغذیهای پیشگیریکننده از این سرطان بودند. علت این همبستگی معنیدار، شاید به میزان ترس افراد از ابتلا به سرطان معده بستگی داشته باشد؛ به عبارتی، ترس میتواند بهعنوان یک واسطه بین شدت درکشده بیماری و موانع ادراکشده فرد در جهت اتخاذ رفتار پیشگیریکننده عمل کند. این یافته با نتایج مطالعه دهداری و همکاران که در قالب یک الگوی تحلیل مسیر از سازههای تئوری انگیزش محافظت نشان دادند همبستگی معنیداری بین ترس از سرطان دهانه رحم و شدت درکشده این سرطان، همچنین هزینههای پاسخ جهت انجام تست غربالگری پاپ اسمیر وجود دارد، همسو بود. در مطالعه آنان، ترس بهعنوان متغیر واسط بین شدت درکشده و هزینههای پاسخ، عمل کرده است (37). لذا با توجه به شیوع ابتلا به سرطان در کشور و ترس زیاد افراد برای ابتلا به آن، پیشنهاد میگردد در مطالعات و مداخلات انجامشده در زمینه پیشگیری از سرطان، از متغیر ترس حداکثر بهره گرفته شود تا با افزایش نسبی آن در افراد، موانع درکشده را کاهش و در نهایت، اتخاذ رفتارهای پیشگیریکننده را در جامعه افزایش داد.
در مطالعه حاضر، سایر سازههای الگوی اعتقاد بهداشتی، بهعنوان پیشبینیکننده رفتارهای دانشجویان مورد بررسی در جهت پیشگیری از ابتلا به سرطان معده مطرح نبود و حتی همبستگی معنیداری با رفتار نداشت. این یافته با برخی از نتایج مطالعات انجامشده در حوزه رفتارهای پیشگیری از سرطان همخوانی داشت؛ بهعنوان مثال VanDyke و همکاران در یک مطالعه نشان دادند فقط سازه موانع درکشده، پیشبینیکننده انجام ماموگرافی در زنان بوده و بقیه سازههای الگوی اعتقاد بهداشتی، پیشبینیکننده رفتار نیستند (38). از طرفی، این یافته متناقض با نتایج برخی مطالعات مشابه بود که از الگوی اعتقاد بهداشتی برای پیشبینی رفتارهای افراد بزرگسال در زمینههایی مانند مصرف میوه، سبزی و روش نگهداری غذا استفاده کرده بودند (39،40). علت این تناقض شاید ماهیت متفاوت رفتار و جمعیت مورد بررسی در این مطالعه با سایر تحقیقات انجامشده باشد.
اگرچه این مطالعه از معدود تحقیقات انجامشده در کشور برای مشخصکردن مؤلفههای رفتارهای تغذیهای پیشگیریکننده از ابتلا به سرطان معده است، اما دارای برخی محدودیتها نیز مانند مطالعه صرف دانشجویان دختر خوابگاهی، نمونهگیری در دسترس و جمعآوری اطلاعات تغذیهای با استفاده پرسشنامه خودگزارشی بود، که این امر میتواند قابلیت تعمیم نتایج را محدود کند. لذا پیشنهاد میگردد مطالعه مشابه با پژوهش حاضر برای دیگر گروهها مانند دانشجویان پسر، زنان خانهدار و غیره با حجم نمونه بیشتر انجام گیرد. در ضمن، طراحی و استفاده از ابزارهای دقیقتر مانند فرمهای بسامد خوراک اختصاصی جهت سنجش رفتارهای تغذیهای پیشگیریکننده از سرطان معده توصیه میگردد. انجام مطالعاتی برای مشخص شدن تعیینکنندههای انجام رفتارهای پیشگیریکننده از سرطان معده با استفاده از سازههای دیگر تئوریهای موجود در علوم رفتاری نیز پیشنهاد میشود تا بتوان از نتایج آنها در طراحی مداخلات مبتنی بر تئوری برای کاهش موارد این سرطان استفاده کرد.
نتیجهگیری
نتایج این مطالعه نشان داد متغیر موانع درکشده، تنها پیشبینیکننده رفتارهای تغذیهای پیشگیریکننده از سرطان معده در دانشجویان دختر ساکن خوابگاههای دانشگاه یزد بوده است. 95% نمونهها معتقد بهوجود موانع زیاد برای انجام رفتارهای پیشگیریکننده از سرطان معده بودند. بین ادراک نمونههای مورد بررسی از شدت و وخامت سرطان معده و موانع درکشده آنها برای اتخاذ رفتارهای تغذیهای پیشگیریکننده نیز همبستگی معنیدار و منفی وجود داشت. بنابراین، اجرای برنامههای مداخلهای برای گروههای مختلف، در جهت کاهش موانع اتخاذ رفتارهای تغذیهای پیشگیریکننده از سرطان معده توصیه میگردد.
تشکر و قدردانی
این مقاله حاصل دادههای یک طرح پژوهشی ( با شماره 26199-27-02-94) میباشد که با حمایت دانشکده بهداشت دانشگاه علوم پزشکی ایران در سال 1394 اجرا شده است. بدین وسیله از مسئولین اداره خوابگاههای دانشگاه یزد برای موافقت در جهت انجام این مطالعه و دانشجویان دانشگاه یزد که در مطالعه شرکت کردند، تشکر و قدردانی میشود.
References:
1. World Health Organization. Cancer. World Health Organization. Available From: http:// www.who.int/mediacentre/factsheets/fs297/en. Accessed Sep 28, 2016. Link
2. World Cancer Research Fund/American Institute for Cancer Research. Food, Nutrition, Physical Activity, and the Prevention of Cancer: a Global Perspective. Available from: http://wcrf.org/int/research-we-fund/continuous-update-project-cup/second-expert-report. Accessed Sep 28, 2016. Link
3. Kolahdoozan S, Sadjadi A, Radmard AR, Khademi H. Five common cancers in Iran. Arch Iran Med 2010;13(2):143–6. PubMed
4. Zabaleta J. Multifactorial etiology of gastric cancer. Methods Mol Biol 2012; 863: 411-35. PubMed
5. Cavaleiro-Pinto M, Peleteiro B, Lunet N, Barros H. Helicobacter pylori infection and gastric cardia cancer: Systematic review and meta-analysis. Cancer Causes Control 2011;22(3):375–87. PubMed
6. Lichtenstein P, Holm NV, Verkasalo PK, Iliadou A, Kaprio J, Koskenvuo M, et al. Environmental and heritable factors in the causation of cancer--analyses of cohorts of twins from Sweden, Denmark, and Finland. N Engl J Med 2000;343(2):78-85. PubMed
7. Dehdari T, Hassani L, Hajizadeh E, Shojaeizadeh D, Nedjat S, Abedini M. Effects of an educational intervention based on the protection motivation theory and implementation intentions on first and second Pap test practice in Iran. Asian Pac J Cancer Prev 2014; 15(17):7257-61. PubMed
8. Glanz K, Rimer BK, Lewis FM. Health Behavior and Health Education Theory, Research and Practice. 4th ed. San Fransisco: Wiley & Sons Pub, 2008. p. 45-62.
9. ReCAPP: Theories & approaches: Health Belief Model. Available from: http:// www.etr.org/recapp/theories/hbm/Resources.htm. Accessed April 22, 2010. Link
10. National Cancer Institute. Theory at a glance: a guide for health promotion practice. Available From: http://www.sbccimplementationkits.org//Theory-at-a-Glance-A-Guide-For-Health-Promotion-Practice.pdf. Accessed Sep 28, 2016.
11. Niknam M, Azadbakht L. Nutrition and gastric cancer: A review of epidemiologic evidences. J Health Syst Res 2011;8(5):724-38. [Full Text in Persian] Link
12. Pakseresht M, Forman D, Malekzadeh R, Yazdanbod A, West RM, Greenwood DC, et al. Dietary habits and gastric cancer risk in north-west Iran. Cancer Causes Control 2011;22(5):725–36. PubMed
13. Nemati A, Mahdavi R, Naghizadeh Baghi A. Case-control study of dietary pattern and other risk factors for gastric cancer. Health Promot Perspect 2012;2(1):20-7. PubMed
14. Koohsari MR. A study of lifestyle habits and gastric cancer in Guilan province. J Guilan Univ Med Sci 2004;13(49):10-19. [Full Text in Persian] Link
15. Iravani Sh. Gastric cancer as a multifactorial disease. Annal Milit Health Sci Res2013;11(2):157-64. [Full Text in Persian] Link
16. Modaresi Esfeh J, Ostadrahimi A, Somi MH, Roshangar L, Pourghassem Gargari B, Halimi M. The relationship between helicobacter pylori infection and dietary habits. Behbood 2011;15(3):186-92. Link
17. Behnampour N, Hajizadeh E, Zayeri F, Semnani Sh. Modeling of influential predictors of gastric cancer incidence rates in Golestan province, North Iran. Asian Pac J Cancer Prev 2014;15(3):1111-7. PubMed
18. Pereira L, Zamudio R, Soares-Souza G, Herrera P, Cabrera L, Hooper CC, et al. Socioeconomic and nutritional factors account for the association of gastric cancer with amerindian ancestry in a Latin American admixed population. PLoS ONE 2012;7(8):e41200. PubMed
19. Shakeel Ahmed K, Madompoyil B, Dulari Ahi J, Ahmed Khan A, Kumar Tiwari S, Aejaz Habeeb M. Study on the transmission of helicobacter p ylori from food prepared and consumed under hygienic and unhygienic conditions: A first study using biopsy samples. Health 2014;6(4):274-283. Link
20. Kim J, Park S, Nam BH. Gastric cancer and salt preference: a population-based cohort study in Korea. Am J Clin Nutr 2010;91(5):1289–93. PubMed
21. Karagulle M, Fidan E, Kavgaci H, Ozdemir F. The effects of environmental and dietary factors on the development of gastric cancer. JBUON 2014;19(4):1076-82. PubMed
22. Strumylaite L, Zickute J, Dudzevicius J, Dregval L. Salt-preserved foods and risk of gastric cancer. Medicina (Kaunas) 2006;42(2):164-70. PubMed
23. Tsugane S, Sasazuki S. Diet and the risk of gastric cancer: review of epidemiological evidence. Gastric Cancer 2007,10(2):75-83. PubMed
24. Guggenheim DE, Shah MA. Gastric cancer epidemiology and risk factors. J Surg Oncol 2013;107(3):230–36. PubMed
25. Navarro Silvera SA, Mayne ST, Risch H, Gammon MD, Vaughan TL, Chow W, et al. Food group intake and risk of subtypes of esophageal and gastric cancer. Int J Cancer 2008;123(4):852–60. PubMed
26. Salvador I, Mercado A, Bravo GL, Baldeón M, Fornasini M. Risk and protective factors for gastric metaplasia and cancer: A hospital-based case-control study in Ecuador. Nutr Hosp 2015;32(3):1193-99. Link
27. Forman D, Burley VJ. Gastric cancer: Global pattern of the disease and an overview of environmental risk factors. Best Pract Res Clin Gastroenterol 2006;20(4):633-49.
28. Nemati A, Abbasgolizadeh N, Rahimi K. Nutritional knowledge and patterns of women in Ardabil province. J Health 2011;2(3):33-9. [Full Text in Persian] Link
29. Anetor GO, Ogundele BO, Oyewole OE. Effect of nutrition education on factors influencing food choices in relation to prevention of stomach cancer among undergraduates in south-west, Nigeria. Anthropolog 2013;15(2):185-191. Link
30. Alidosti M, Sharifirad Gh, Hemate Z, Delaram M, Najimi A, Tavassoli E. The effect of education based on health belief model of nutritional behaviors associated with gastric cancer in housewives of Isfahan city. Daneshvar Med 2011;(18)94:1-11. [Full Text in Persian] Link
31. Kasiri K, Amin-Shokravi F, Shahnazi H. Feeding behavior associated with gastric cancer. J health Educ health Promot 2015;3(2):83-94. [Full Text in Persian] Link
32. Hajizadeh E, Asghari M. Methods and statistical analysis with focus on research method in biological and health sciences. Tehran: Jahad Daneshgahi Pub; 2011. p. 309. [Text in Persian]
33. Cronbach L. Coefficient alpha and the internal structure of tests. Psychometrika 1951;16(3):297-334. Link
34. Harnack L, Block G, Subar A, Lane S, Brand R. Association of cancer prevention-related nutrition knowledge, beliefs, and attitudes to cancer prevention dietary behavior. J Am Diet Assoc 1997;97(9):957–65. PubMed
35. Vassallo M, Saba A, Arvola A, Dean M, Messina F, Winkelmann M, et al. Willingness to use functional breads: applying the health belief model across four European countries. Appetite 2009;52(2):452–60. PubMed
36. Arroyave WD, Clipp EC, Miller PE, Jones LW, Ward DS, Bonner MJ, et al. Childhood cancer survivors' perceived barriers to improving exercise and dietary behaviors. Oncol Nurs Forum 2008;35(1):121-30. PubMed
37. Dehdari T, Hassani L, Shojaeizadeh D, Hajizadeh E, Nedjat S, Abedini M. Predictors of Iranian women’s intention to first papanicolaou test practice: An application of protection motivation theory. Indian J Cancer 2016;53(1):50-3. PubMed
38. VanDyke SD, Shell M. Health beliefs and breast cancer screening in rural Appalachia: an evaluation of the health belief model. J Rural Health 2017;33(4):350-60. PubMed
39. Hanson JA, Benedict JA. Use of the health belief model to examine older adults’ food-handling behaviors. J Nutr Educ Behav 2002;34 Suppl 1:S25-30. PubMed
40. Shaikh AR, Yaroch AL, Nebeling L, Yeh MC, Resnicow K. Psychosocial predictors of fruit and vegetable consumption in adults: a review of the literature. Am J Prev Med 2008;34(6):535–43. PubMed
سرطان معده بهعنوان سومین علل مرگومیر (با 723000 مرگ در سال)، در سطح جهان مطرح است (1) و 7% کل مجموع سرطانها را به خود اختصاص میدهد (2). ایران جزء مناطق پرخطر از نظر بروز و مرگومیر ناشی از سرطان معده میباشد؛ بهطوریکه سرطان معده بهعنوان یکی از 5 سرطان شایع در بین زنان و مردان ایرانی شناخته شده است (3). عوامل مختلف عفونی، محیطی و ژنتیکی در ایجاد این سرطان نقش دارند (4،5). همچنین از بین عوامل محیطی مؤثر بر شیوع سرطان معده، رفتارها و عادات غذایی ناسالم (مانند مصرف زیاد نمک، نیترات و غذاهای آماده) جزء عوامل مهم و قابلتغییر محسوب میشوند (6)، لذا آموزش در مورد راههای پیشگیری از سرطان و کنترل عوامل خطر امری ضروری است (7). ذکر این نکته لازم است که برای طراحی برنامههای آموزشی اثربخش، باید تعیینکنندههای انجام رفتارهای مورد نظر شناسایی و براساس آن مداخله مناسب طراحی گردد. از آنجا که استفاده از تئوریهای علوم رفتاری در آموزش بهداشت، به شناسایی ابعاد رفتار، ویژگیهای افراد و محیط اطراف آنها کمک میکند (8)، در مطالعه حاضر جهت مشخصشدن تعیینکنندههای رفتارهای پیشگیریکننده از ابتلا به سرطان معده، از سازههای الگوی اعتقاد بهداشتی استفاده شد.
الگوی اعتقاد بهداشتی، الگویی است که تلاش میکند رفتارهای بهداشتی را توضیح و پیشبینی کند (9). این الگو عمدتاً در زمینه پیشگیری از بیماریها کاربرد داشته و بر این فرض استوار است که انجام رفتار برپایه اعتقادات شخصی میباشد (10). این اعتقادات در الگوی اعتقاد بهداشتی شامل حساسیت درکشده، شدت درکشده، منافع درکشده، موانع درکشده، راهنما برای عمل و خودکارآمدی درکشده است (8).
در مطالعات داخلی عمدتاً به بررسی نقش عوامل مختلف مؤثر در ابتلا به سرطان معده مانند عادات تغذیهای (14-11) و ابتلا به هلیکوباکترپیلوری (15،16) پرداخته شده است؛ بهعنوان مثال بهنامپور و همکاران در یک مطالعه سیگارکشیدن، عدم شستن دستها بعد از توالت رفتن، سابقه سرطان معده در خانواده درجه اول، عادات غذایی نامناسب، رفتارهای غذایی خاص، خوردن چربی حیوانی و پختن گوشت بر روی زغال را از مهمترین عوامل خطر برای ابتلای ساکنین استان گلستان به سرطان معده گزارش کردند (17).
در مطالعات پژوهشی و مروری خارجی نیز نقش عوامل جمعیتشناختی (18)، میکروبی (هلیکوباکترپیلوری) (19) و محیطی و تغذیهای (27-20) بر ابتلا به سرطان معده بررسی شده است. بادر نظر گرفتن شیوع سرطان معده در ایران (3) و رابطه آن با انجام رفتارهای تغذیهای ناسالم و از طرفی، سهم برجسته زنان در شکلدهی رفتار و عادات تغذیهای خانواده؛ شناخت تعیینکنندههای رفتارهای تغذیهای این گروه بهمنظور طراحی و اجرای مداخلات آموزشی مؤثر امری ضروری است (28). بنابراین، با توجه به جستجو در پایگاههای Pubmed، Scopus، Science direct، Google scholar، SID و Iranmedex، مطالعه حاضر جزء اولین مطالعاتی است که در آن به تعیین کارایی سازههای الگوی اعتقاد بهداشتی در پیشبینی رفتارهای تغذیهای پیشگیریکننده از سرطان معده در دانشجویان دختر ساکن خوابگاههای دانشگاه یزد پرداخته شد.
روش بررسی
این مطالعه به روش مقطعی برروی دانشجویان دختر ساکن خوابگاههای دانشگاه یزد در زمینه پیشگیری از سرطان معده (سال 1394)، با هدف تعیین کارایی سازههای الگوی اعتقاد بهداشتی در پیشبینی رفتارهای تغذیهای انجام شد.
حجم نمونه با استفاده از انحراف معیار 27/0 (برای انجام رفتارهای پیشگیریکننده از سرطان معده) حاصل از یک مطالعه پایلوت روی 30 دانشجو (جدا از نمونههای مورد مطالعه) و با در نظر گرفتن حدود اطمینان 95% و دقت آزمون 05/0، با استفاده از فرمول:
(n = Z2 σ2/ d2)
112 نفر در نظر گرفته شد که با احتمال 10% عدم پاسخگویی، در مجموع 124 نفر وارد مطالعه شدند.
معیارهای ورود به مطالعه شامل: سکونت در خوابگاه دخترانه دانشگاه یزد، عدم ابتلا به سرطان معده، زخمهای گوارشی و سایر بیماریهای مرتبط با تغذیه و رژیم غذایی (براساس گزارش خود نمونهها) و تمایل به تکمیل پرسشنامهها بود. در ضمن، در این مطالعه مقطعی، معیاری جهت حذف نمونهها از مطالعه وجود نداشت.
روش نمونهگیری بهصورت در دسترس بود. پرسشگر به مدت 20 روز (بعد از ظهرها) در محوطه پردیس خوابگاه دختران (شامل 10 خوابگاه) حضور یافت. 124 دانشجوی دارای شرایط ورود به مطالعه و علاقمند به پاسخگویی به سؤالات پرسشنامه انتخاب شدند و پرسشنامهها برای تکمیل در اختیار آنها قرار داده شد. ضمن اخذ موافقت دانشجویان جهت ورود به مطالعه، به آنها در مورد محرمانه بودن اطلاعات، اطمینان داده شد. همچنین این مطالعه توسط کمیته اخلاق دانشگاه علوم پزشکی ایران (با کد 26199 مورخ 26/5/1394) تأیید گردید.
ابزار گردآوری دادهها، پرسشنامه محققساخته شامل 3 بخش بود: بخش اول پرسشنامه حاوی سؤالاتی برای مشخص شدن اطلاعات دموگرافیک (شامل سن، مقطع تحصیلی، میزان پول توجیبی و وضعیت تأهل) نمونههای مورد مطالعه بود. بخش دوم پرسشنامه را نیز سؤالات مربوط به انجام رفتارهای تغذیهای پیشگیریکننده از سرطان معده (شامل 32 سؤال) تشکیل میدادند.
این سؤالات براساس مروری بر متون (31-29)(26-25) و مشاوره با متخصصین تغذیه طراحی شد. 28 مورد از این سؤالات با مقیاس 6 گزینهای (از اصلاً مصرف نکردهام تا هر روز مصرف کردهام و 4 سؤال با مقیاس 5 گزینهای لیکرت (از همیشه تا هرگز) اندازهگیری میشود.
بخش سوم پرسشنامه شامل: 54 سؤال جهت سنجش 6 سازه الگوی اعتقاد بهداشتی است که حساسیت درکشده با 4 سؤال (بهعنوان مثال: در خانواده ما تا حالا کسی مبتلا به سرطان معده نشده، پس من هم مبتلا نمیشوم)، شدت درکشده با 6 سؤال (سرطان معده، درد و ناراحتی زیادی برای فرد به همراه میآورد)، منافع درکشده با 13 سؤال (داشتن رژیم غذایی حاوی سبزی و میوه میتواند احتمال ابتلا به سرطان معده را کاهش دهد)، موانع درکشده با 13 سؤال (چون مزه گوشتهای فرآوریشده مانند سوسیس و کالباس را دوست دارم، موقع خوردن آنها به سرطان معده فکر نمیکنم)، خودکارآمدی درکشده با 12 سؤال (با اینکه مزه غذاهای بینمک را دوست ندارم، ولی من میتوانم میزان نمک مصرفی خود را کاهش دهم) و راهنما برای عمل با 6 سؤال (شنیدن خبر مرگ فردی که بر اثر سرطان معده فوت کرده است به من تلنگر میزند که رفتارهای پیشگیریکننده از سرطان معده را انجام دهم) با مقیاس لیکرت 5 گزینهای {از کاملاً موافقم (نمره 5) تا کاملاً مخالفم (نمره 1)} اندازهگیری میشود. مدت زمان لازم برای تکمیل پرسشنامهها بین 40-30 دقیقه بوده و زمان لازم برای تکمیل پرسشنامهها، 24 ساعت است.
اعتبار پرسشنامه از طریق روش سنجش کمّی روایی محتوی با استفاده از نظرات پانل متخصصین (6 متخصص آموزش بهداشت و 4 متخصص در رشته تغذیه) بررسی و طی آن نسبت روایی محتوای پرسشنامه (Content Validity Ratio;CVR) و شاخص روایی محتوی پرسشنامه (Content Validity Index;CVI) محاسبه گردید. در نهایت، سؤالات با CVR مساوی و بالاتر از 62/0 و CVI مساوی و بالاتر از 79/0 در پرسشنامه باقی ماند (32). جهت ارزیابی میزان پایایی پرسشنامهها، از روش آزمون مجدد (بر روی 20 دانشجوی جدا از نمونههای مورد مطالعه با فاصله 10 روز) استفاده شد و طی آن ضریب همبستگی بهدستآمده از آزمون اسپیرمن برای سازه رفتار برابر با 82/0=r، 001/0p<، برای سازه راهنما برای عمل 95/0=r، 001/0p<، برای سازه خودکارآمدی درکشده 83/0=r، 001/0p<، برای سازه موانع درکشده 96/0=r، 001/0p<، برای سازه منافع درکشده 74/0=r، 001/0p<، برای سازه شدت درکشده، 90/0=r، 001/0p< و برای سازه حساسیت درکشده برابر با 81/0=r، 001/0 p<به دست آمد. برای سنجش همسانی درونی سازههای الگوی اعتقاد بهداشتی نیز از روش محاسبه آلفایکرونباخ استفاده گردید (33). ضریب آلفای بهدستآمده برای زیرمقیاسهای حساسیت درکشده، شدت درکشده، راهنما برای عمل، خودکارآمدی درکشده، موانع درکشده و منافع درکشده به ترتیب برابر با 79/0، 77/0، 70/0، 82/، 90/0 و 87/0 بود.
همچنین میانگین نمرات سازههای الگوی اعتقاد بهداشتی، محدوه نمره قابلکسب و سطح مطلوب نمرات در هر سازه محاسبه شد (جدول شماره 2).
سطح مطلوب نمرات برای سازههای الگوی اعتقاد بهداشتی، شامل درصد افرادی بود که گزینه کاملاً موافقم و موافقم (نمره 4 و 5) را برای سؤالات مربوط به هر سازه انتخاب کرده بودند؛ بهعنوان مثال، سازه حساسیت درکشده دارای 4 سؤال بود. اگر افراد گزینه کاملاً موافقم (نمره 5) و موافقم (نمره 4) را انتخاب میکردند، مجموع نمرات آنها بین 20-16 بود. این دامنه بهعنوان سطح مطلوب انتخاب و کمتر از این نمره بهعنوان سطح نامطلوب در نظر گرفته شد (کمتر از 16). سطحبندی نمرات مربوط به رفتارهای پیشگیریکننده نیز به همین ترتیب انجام شد.
دادهها با استفاده از نرمافزار SPSS نسخه 21 و آزمون همبستگی پیرسن (برای تعیین همبستگی بین متغیر سن، همچنین سازههای الگوی اعتقاد بهداشتی با نمره رفتار دانشجویان)، آزمون تحلیل واریانس یکطرفه (برای تعیین وجود تفاوت معنیدار بین میانگین نمره رفتار برحسب سطوح متغیرهای دموگرافیک مقطع تحصیلی و میزان پول توجیبی)، آزمون تی مستقل (جهت تعیین وجود ارتباط معنیدار بین میانگین نمره رفتار با وضعیت تأهل)، آزمون رگرسیون خطی چندگانه (برای تعیین پیشبینیکنندههای رفتار دانشجویان براساس سازههای الگوی اعتقاد بهداشتی) تحلیل شدند. سطح معنیداری در آزمونها، 05/0 در نظر گرفته شد.
یافتهها
اطلاعات دموگرافیک نمونههای مورد بررسی، همچنین رابطه آنها با میانگین نمره رفتار در جدول شماره 1 آورده شده است.
بین نمره سن و رفتار دانشجویان مورد مطالعه، همبستگی معنیداری وجود نداشت. نتایج آزمون تی مستقل نشان داد رابطه معنیداری بین وضعیت تأهل با نمره رفتار دانشجویان وجود ندارد. براساس نتایج آزمون تحلیل واریانس یکطرفه، تفاوت معنیداری بین میانگین نمره رفتار دانشجویان برحسب سطوح متغیر مقطع تحصیلی و میزان پول توجیبی وجود نداشت (جدول شماره 1).
جدول شماره 1: اطلاعات دموگرافیک دانشجویان مورد مطالعه و سطح معنیداری آنها با رفتار (124n=)
| متغیرها | میانگین±انحراف معیار | تعداد (درصد) | r | pvalue |
|
| سن | 91/2± 39/25 | 61/0 | 03/0 | ||
| وضعیت تأهل | مجرد | 5/85±106 | 93/0 | ||
| متأهل | 5/14±18 | ||||
| میزان پول توجیبی ماهانه | کمتر از 50 هزار تومان | (6/5) 7 | 30/0 | ||
| بین 100-51 هزار تومان | (1/12)15 | ||||
| بین 200-101 هزار تومان | (8/54)68 | ||||
| بیشتر از 201 هزار تومان | (4/27)34 | ||||
| مقطع تحصیلی | کارشناسی | (7/63)79 | 18/0 | ||
| کارشناسی ارشد | (4/27)34 | ||||
| دکتری تخصصی | (8/8)11 | ||||
در جدول شماره 2، میانگین±انحراف معیار و محدوده نمرات قابلکسب، همچنین درصد دانشجویان کسبکننده نمره مطلوب در مورد متغیر رفتار و سازههای الگوی اعتقاد بهداشتی نشان داده شده است.
جدول شماره 2: نمرات دانشجویان مورد مطالعه در زمینه سازههای الگوی اعتقاد بهداشتی و رفتار (124n=)
| سازه | میانگین±انحراف معیار | محدوه نمره قابلکسب | سطح مطلوب نمرات | درصد افراد کسبکننده نمره مطلوب |
| رفتار | 93/0±90/113 | 188-32 | 188-156 | 1% |
| حساسیت درکشده | 80/2±05/12 | 20-4 | 20-16 | 1/12% |
| شدت درکشده | 70/8±78/24 | 30-6 | 30-24 | 6/51% |
| موانع درکشده | 38/6±75/50 | 65-13 | 65-52 | 95% |
| منافع درکشده | 38/7±69/37 | 65-13 | 65-52 | 46% |
| خودکارآمدی درکشده | 09/6±04/44 | 60-12 | 60-48 | 7/42% |
| راهنما برای عمل | 86/3±85/21 | 30-6 | 30-24 | 5/39% |
همبستگی میان سازههای الگوی اعتقاد بهداشتی در افراد شرکتکننده در جدول شماره 3 آمده است.
براساس نتایج آزمون همبستگی پیرسون؛ از بین سازههای الگوی اعتقاد بهداشتی تنها سازه موانع درکشده (002/0= p28/0- r=) دارای همبستگی معکوس و معنیداری با رفتارهای دانشجویان برای پیشگیری از سرطان معده بود. به عبارتی، اگر فرد معتقد بهوجود موانع زیاد برای انجام رفتارهای پیشگیریکننده از سرطان معده بود، میزان انجام رفتار در او کاهش مییافت.
جدول شماره 3: ماتریس همبستگی بین انجام رفتارهای تغذیهای پیشگیریکننده از سرطان معده و سازههای الگوی اعتقاد بهداشتی در دانشجویان مورد بررسی (124n=)
| متغیرها | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| رفتار | 1 | ||||||
| حساسیت درکشده | 04/0- r= 961/0 p= |
1 | |||||
| شدت درکشده | 04/0- r= 602/0 p= |
13/0 r= 123/0 p= |
1 | ||||
| منافع درکشده | 14/0 r= 102/0 p= |
13/0 r= 147/0 p= |
27/0 r= p=002/0 |
1 | |||
| موانع درکشده | 28/0- r= *002/0 p= |
09/0 r= 310/0 p= |
23/0 r=- p=009/0 * |
07/0 r= p=401/0 |
1 | ||
| خودکارآمدی درکشده | 10/0=r 273/0=p |
02/0- =r 767/0= p |
05/0=r 511/0=p |
40/0=r p<001/0 * |
03/0=r 692/0=p |
1 | |
| راهنما برای عمل | 08/0- =r 355/0=p |
15/0=r 081/0=p |
06/0=r 479/0=p |
50/0=r p<001/0 * |
02/0=r 791/0=p |
47/0=r p<001/0 * |
1 |
در جدول شماره 4 نتایج آنالیز رگرسیون خطی چندگانه برای پیشبینیکنندههای رفتار دانشجویان براساس سازههای الگوی اعتقاد بهداشتی ارائه شده است. سازههای الگوی اعتقاد بهداشتی و متغیرهای دموگرافیک وارد مدل رگرسیونی شدند. طبق ضریب تعیین بهدستآمده (13%=r2)، متغیر موانع درکشده توانست 13% از تغییرات رفتارهای تغذیهای نمونههای مورد مطالعه برای پیشگیری از سرطان معده را توضیح دهد (13%=r2، 45/7=f، 001/0>p). همچنین براساس مقدار ß بهدستآمده (28/0-)، بهازای یک واحد افزایش در متغیر موانع درکشده، بهطور متوسط، 28/0 کاهش در نمره متغیر وابسته (یعنی انجام رفتارهای تغذیهای پیشگیریکننده از سرطان معده) ایجاد شد. سایر سازههای الگوی اعتقاد بهداشتی و متغیرهای دموگرافیک، پیشبینیکننده رفتار نبودند.
جدول شماره 4: نتایج آنالیز رگرسیون خطی چندگانه (Enter Method) در مورد پیشبینیکنندههای رفتارهای دانشجویان مورد مطالعه برای پیشگیری از سرطان معده براساس سازههای الگوی اعتقاد بهداشتی (124n=)
| p | ß (Standardized Coefficients) |
SE | B (Unstandardized Coefficients) |
r2 | متغیرها |
| 13% | عملکرد | ||||
| < 001/0 | - | 31/5 | 95/137 | ثابت (a) | |
| < 001/0 | 28/0- | 11/0 | 39/0- | موانع درکشده |
مدل رگرسیون خطی چندگانه، سطح معنیداری، 05/0p<.
بحث
در مطالعه حاضر، الگوی اعتقاد بهداشتی توانست 13% تغییرات رفتارهای تغذیهای نمونههای مورد بررسی برای پیشگیری از سرطان معده را توضیح دهد. این موضوع، نشاندهنده آن است که براساس یافتههای مطالعه حاضر، سازههای الگوی اعتقاد بهداشتی نمیتواند مبنای مناسبی در جهت طراحی مداخلات آموزشی در حوزه افزایش رفتارهای تغذیهای پیشگیریکننده از سرطان معده برای دانشجویان دختر باشد؛ چراکه حتی نتوانسته بهطور متوسط رفتار مدنظر را پیشبینی کند. از آنجا که نمیتوان مفهوم و چارچوب نظری خاصی را برای مداخلات تغییر رفتار توصیه کرد؛ بنابراین آزمون و بررسی پیشبینیکنندگی سایر الگوها و تئوریهای تغییر رفتار (مانند تئوری رفتار برنامهریزیشده، تئوری مراحل تغییر و غیره) پیشنهاد میشود.
در مطالعه حاضر از بین سازههای الگوی اعتقاد بهداشتی،تنها متغیر موانع درکشده، پیشبینیکننده رفتارهای دانشجویان مورد بررسی بود. یافتهها نشان داد 95% نمونهها، معتقد بهوجود موانع زیاد برای انجام رفتارهای پیشگیریکننده از سرطان معده هستند. این امر نشاندهنده تقدم موانع درکشده بر سایر اعتقادات دانشجویان مورد بررسی مانند استعداد مبتلا شدن به سرطان معده، شدت سرطان معده، منافع درکشده انجام رفتارهای پیشگیریکننده و خودکارآمدی جهت انجام رفتارهای توصیهشده، همچنین محرکهای انجام رفتار بود. همچنین در مطالعه حاضر، بهازای یک واحد افزایش در متغیر موانع درکشده، بهطور متوسط به اندازه 28/0 انجام رفتارهای تغذیهای پیشگیریکننده از سرطان معده در دانشجویان مورد بررسی کاهش نشان داد، این یافته با نتایج مطالعه Harnack و همکاران که نشان دادند وجود موانع برای مصرف غذای سالم، یکی از تعیینکنندههای مهم رفتارهای تغذیهای افراد برای پیشگیری از سرطان است، همخوانی داشت (34). نتایج مطالعات دیگر نیز تأییدکننده یافته مطالعه حاضر مبنی بر وجود موانع فراوان برای انجام رفتارهای پیشگیریکننده از سرطان معده میباشند (20،35،36). با توجه به نقش بازدارندگی موانع بر اتخاذ رفتارهای توصیهشده جهت پیشگیری از سرطان معده، لازم است موانع موجود شناسایی و با استفاده از استراتژیهای چندگانه مانند آموزش افراد در مورد بهداشت فردی و تغذیه سالم، حمایتهای محیطی و ساختاری مانند درج میزان نمک مصرفی بر روی بستههای مواد غذایی، کاهش میزان نیترات غذاها، دسترسی آسان به غذاهای سالم و آماده، به افراد در جهت غلبه بر این موانع کمک کرد. نتایج نشان داد تنها 1% نمونههای مورد مطالعه، نمرات مطلوبی در متغیر رفتار به دست آوردهاند. این امر، ضرورت طراحی، اجرای برنامهها و کمپینهای آموزشی برای افزایش رفتارهای تغذیهای پیشگیریکننده از سرطان معده در جامعه ایرانی را نشان میدهد. همچنین در مطالعه حاضر، بیش از نیمی از نمونههای مورد بررسی، سرطان معده را بیماری وخیم و خطرناک دانستند و نمره مطلوبی در این سازه به دست آوردند. بین ادراک فرد از شدت و وخامت سرطان معده و موانع درکشده برای اتخاذ رفتار نیز همبستگی معنیدار و منفی وجود داشت؛ به عبارتی، هرچه اعتقاد و باور نمونههای مورد بررسی به شدت و وخامت ابتلا به سرطان معده بیشتر بود، آنها قائل به موانع کمتر در جهت اتخاذ رفتارهای تغذیهای پیشگیریکننده از این سرطان بودند. علت این همبستگی معنیدار، شاید به میزان ترس افراد از ابتلا به سرطان معده بستگی داشته باشد؛ به عبارتی، ترس میتواند بهعنوان یک واسطه بین شدت درکشده بیماری و موانع ادراکشده فرد در جهت اتخاذ رفتار پیشگیریکننده عمل کند. این یافته با نتایج مطالعه دهداری و همکاران که در قالب یک الگوی تحلیل مسیر از سازههای تئوری انگیزش محافظت نشان دادند همبستگی معنیداری بین ترس از سرطان دهانه رحم و شدت درکشده این سرطان، همچنین هزینههای پاسخ جهت انجام تست غربالگری پاپ اسمیر وجود دارد، همسو بود. در مطالعه آنان، ترس بهعنوان متغیر واسط بین شدت درکشده و هزینههای پاسخ، عمل کرده است (37). لذا با توجه به شیوع ابتلا به سرطان در کشور و ترس زیاد افراد برای ابتلا به آن، پیشنهاد میگردد در مطالعات و مداخلات انجامشده در زمینه پیشگیری از سرطان، از متغیر ترس حداکثر بهره گرفته شود تا با افزایش نسبی آن در افراد، موانع درکشده را کاهش و در نهایت، اتخاذ رفتارهای پیشگیریکننده را در جامعه افزایش داد.
در مطالعه حاضر، سایر سازههای الگوی اعتقاد بهداشتی، بهعنوان پیشبینیکننده رفتارهای دانشجویان مورد بررسی در جهت پیشگیری از ابتلا به سرطان معده مطرح نبود و حتی همبستگی معنیداری با رفتار نداشت. این یافته با برخی از نتایج مطالعات انجامشده در حوزه رفتارهای پیشگیری از سرطان همخوانی داشت؛ بهعنوان مثال VanDyke و همکاران در یک مطالعه نشان دادند فقط سازه موانع درکشده، پیشبینیکننده انجام ماموگرافی در زنان بوده و بقیه سازههای الگوی اعتقاد بهداشتی، پیشبینیکننده رفتار نیستند (38). از طرفی، این یافته متناقض با نتایج برخی مطالعات مشابه بود که از الگوی اعتقاد بهداشتی برای پیشبینی رفتارهای افراد بزرگسال در زمینههایی مانند مصرف میوه، سبزی و روش نگهداری غذا استفاده کرده بودند (39،40). علت این تناقض شاید ماهیت متفاوت رفتار و جمعیت مورد بررسی در این مطالعه با سایر تحقیقات انجامشده باشد.
اگرچه این مطالعه از معدود تحقیقات انجامشده در کشور برای مشخصکردن مؤلفههای رفتارهای تغذیهای پیشگیریکننده از ابتلا به سرطان معده است، اما دارای برخی محدودیتها نیز مانند مطالعه صرف دانشجویان دختر خوابگاهی، نمونهگیری در دسترس و جمعآوری اطلاعات تغذیهای با استفاده پرسشنامه خودگزارشی بود، که این امر میتواند قابلیت تعمیم نتایج را محدود کند. لذا پیشنهاد میگردد مطالعه مشابه با پژوهش حاضر برای دیگر گروهها مانند دانشجویان پسر، زنان خانهدار و غیره با حجم نمونه بیشتر انجام گیرد. در ضمن، طراحی و استفاده از ابزارهای دقیقتر مانند فرمهای بسامد خوراک اختصاصی جهت سنجش رفتارهای تغذیهای پیشگیریکننده از سرطان معده توصیه میگردد. انجام مطالعاتی برای مشخص شدن تعیینکنندههای انجام رفتارهای پیشگیریکننده از سرطان معده با استفاده از سازههای دیگر تئوریهای موجود در علوم رفتاری نیز پیشنهاد میشود تا بتوان از نتایج آنها در طراحی مداخلات مبتنی بر تئوری برای کاهش موارد این سرطان استفاده کرد.
نتیجهگیری
نتایج این مطالعه نشان داد متغیر موانع درکشده، تنها پیشبینیکننده رفتارهای تغذیهای پیشگیریکننده از سرطان معده در دانشجویان دختر ساکن خوابگاههای دانشگاه یزد بوده است. 95% نمونهها معتقد بهوجود موانع زیاد برای انجام رفتارهای پیشگیریکننده از سرطان معده بودند. بین ادراک نمونههای مورد بررسی از شدت و وخامت سرطان معده و موانع درکشده آنها برای اتخاذ رفتارهای تغذیهای پیشگیریکننده نیز همبستگی معنیدار و منفی وجود داشت. بنابراین، اجرای برنامههای مداخلهای برای گروههای مختلف، در جهت کاهش موانع اتخاذ رفتارهای تغذیهای پیشگیریکننده از سرطان معده توصیه میگردد.
تشکر و قدردانی
این مقاله حاصل دادههای یک طرح پژوهشی ( با شماره 26199-27-02-94) میباشد که با حمایت دانشکده بهداشت دانشگاه علوم پزشکی ایران در سال 1394 اجرا شده است. بدین وسیله از مسئولین اداره خوابگاههای دانشگاه یزد برای موافقت در جهت انجام این مطالعه و دانشجویان دانشگاه یزد که در مطالعه شرکت کردند، تشکر و قدردانی میشود.
References:
1. World Health Organization. Cancer. World Health Organization. Available From: http:// www.who.int/mediacentre/factsheets/fs297/en. Accessed Sep 28, 2016. Link
2. World Cancer Research Fund/American Institute for Cancer Research. Food, Nutrition, Physical Activity, and the Prevention of Cancer: a Global Perspective. Available from: http://wcrf.org/int/research-we-fund/continuous-update-project-cup/second-expert-report. Accessed Sep 28, 2016. Link
3. Kolahdoozan S, Sadjadi A, Radmard AR, Khademi H. Five common cancers in Iran. Arch Iran Med 2010;13(2):143–6. PubMed
4. Zabaleta J. Multifactorial etiology of gastric cancer. Methods Mol Biol 2012; 863: 411-35. PubMed
5. Cavaleiro-Pinto M, Peleteiro B, Lunet N, Barros H. Helicobacter pylori infection and gastric cardia cancer: Systematic review and meta-analysis. Cancer Causes Control 2011;22(3):375–87. PubMed
6. Lichtenstein P, Holm NV, Verkasalo PK, Iliadou A, Kaprio J, Koskenvuo M, et al. Environmental and heritable factors in the causation of cancer--analyses of cohorts of twins from Sweden, Denmark, and Finland. N Engl J Med 2000;343(2):78-85. PubMed
7. Dehdari T, Hassani L, Hajizadeh E, Shojaeizadeh D, Nedjat S, Abedini M. Effects of an educational intervention based on the protection motivation theory and implementation intentions on first and second Pap test practice in Iran. Asian Pac J Cancer Prev 2014; 15(17):7257-61. PubMed
8. Glanz K, Rimer BK, Lewis FM. Health Behavior and Health Education Theory, Research and Practice. 4th ed. San Fransisco: Wiley & Sons Pub, 2008. p. 45-62.
9. ReCAPP: Theories & approaches: Health Belief Model. Available from: http:// www.etr.org/recapp/theories/hbm/Resources.htm. Accessed April 22, 2010. Link
10. National Cancer Institute. Theory at a glance: a guide for health promotion practice. Available From: http://www.sbccimplementationkits.org//Theory-at-a-Glance-A-Guide-For-Health-Promotion-Practice.pdf. Accessed Sep 28, 2016.
11. Niknam M, Azadbakht L. Nutrition and gastric cancer: A review of epidemiologic evidences. J Health Syst Res 2011;8(5):724-38. [Full Text in Persian] Link
12. Pakseresht M, Forman D, Malekzadeh R, Yazdanbod A, West RM, Greenwood DC, et al. Dietary habits and gastric cancer risk in north-west Iran. Cancer Causes Control 2011;22(5):725–36. PubMed
13. Nemati A, Mahdavi R, Naghizadeh Baghi A. Case-control study of dietary pattern and other risk factors for gastric cancer. Health Promot Perspect 2012;2(1):20-7. PubMed
14. Koohsari MR. A study of lifestyle habits and gastric cancer in Guilan province. J Guilan Univ Med Sci 2004;13(49):10-19. [Full Text in Persian] Link
15. Iravani Sh. Gastric cancer as a multifactorial disease. Annal Milit Health Sci Res2013;11(2):157-64. [Full Text in Persian] Link
16. Modaresi Esfeh J, Ostadrahimi A, Somi MH, Roshangar L, Pourghassem Gargari B, Halimi M. The relationship between helicobacter pylori infection and dietary habits. Behbood 2011;15(3):186-92. Link
17. Behnampour N, Hajizadeh E, Zayeri F, Semnani Sh. Modeling of influential predictors of gastric cancer incidence rates in Golestan province, North Iran. Asian Pac J Cancer Prev 2014;15(3):1111-7. PubMed
18. Pereira L, Zamudio R, Soares-Souza G, Herrera P, Cabrera L, Hooper CC, et al. Socioeconomic and nutritional factors account for the association of gastric cancer with amerindian ancestry in a Latin American admixed population. PLoS ONE 2012;7(8):e41200. PubMed
19. Shakeel Ahmed K, Madompoyil B, Dulari Ahi J, Ahmed Khan A, Kumar Tiwari S, Aejaz Habeeb M. Study on the transmission of helicobacter p ylori from food prepared and consumed under hygienic and unhygienic conditions: A first study using biopsy samples. Health 2014;6(4):274-283. Link
20. Kim J, Park S, Nam BH. Gastric cancer and salt preference: a population-based cohort study in Korea. Am J Clin Nutr 2010;91(5):1289–93. PubMed
21. Karagulle M, Fidan E, Kavgaci H, Ozdemir F. The effects of environmental and dietary factors on the development of gastric cancer. JBUON 2014;19(4):1076-82. PubMed
22. Strumylaite L, Zickute J, Dudzevicius J, Dregval L. Salt-preserved foods and risk of gastric cancer. Medicina (Kaunas) 2006;42(2):164-70. PubMed
23. Tsugane S, Sasazuki S. Diet and the risk of gastric cancer: review of epidemiological evidence. Gastric Cancer 2007,10(2):75-83. PubMed
24. Guggenheim DE, Shah MA. Gastric cancer epidemiology and risk factors. J Surg Oncol 2013;107(3):230–36. PubMed
25. Navarro Silvera SA, Mayne ST, Risch H, Gammon MD, Vaughan TL, Chow W, et al. Food group intake and risk of subtypes of esophageal and gastric cancer. Int J Cancer 2008;123(4):852–60. PubMed
26. Salvador I, Mercado A, Bravo GL, Baldeón M, Fornasini M. Risk and protective factors for gastric metaplasia and cancer: A hospital-based case-control study in Ecuador. Nutr Hosp 2015;32(3):1193-99. Link
27. Forman D, Burley VJ. Gastric cancer: Global pattern of the disease and an overview of environmental risk factors. Best Pract Res Clin Gastroenterol 2006;20(4):633-49.
28. Nemati A, Abbasgolizadeh N, Rahimi K. Nutritional knowledge and patterns of women in Ardabil province. J Health 2011;2(3):33-9. [Full Text in Persian] Link
29. Anetor GO, Ogundele BO, Oyewole OE. Effect of nutrition education on factors influencing food choices in relation to prevention of stomach cancer among undergraduates in south-west, Nigeria. Anthropolog 2013;15(2):185-191. Link
30. Alidosti M, Sharifirad Gh, Hemate Z, Delaram M, Najimi A, Tavassoli E. The effect of education based on health belief model of nutritional behaviors associated with gastric cancer in housewives of Isfahan city. Daneshvar Med 2011;(18)94:1-11. [Full Text in Persian] Link
31. Kasiri K, Amin-Shokravi F, Shahnazi H. Feeding behavior associated with gastric cancer. J health Educ health Promot 2015;3(2):83-94. [Full Text in Persian] Link
32. Hajizadeh E, Asghari M. Methods and statistical analysis with focus on research method in biological and health sciences. Tehran: Jahad Daneshgahi Pub; 2011. p. 309. [Text in Persian]
33. Cronbach L. Coefficient alpha and the internal structure of tests. Psychometrika 1951;16(3):297-334. Link
34. Harnack L, Block G, Subar A, Lane S, Brand R. Association of cancer prevention-related nutrition knowledge, beliefs, and attitudes to cancer prevention dietary behavior. J Am Diet Assoc 1997;97(9):957–65. PubMed
35. Vassallo M, Saba A, Arvola A, Dean M, Messina F, Winkelmann M, et al. Willingness to use functional breads: applying the health belief model across four European countries. Appetite 2009;52(2):452–60. PubMed
36. Arroyave WD, Clipp EC, Miller PE, Jones LW, Ward DS, Bonner MJ, et al. Childhood cancer survivors' perceived barriers to improving exercise and dietary behaviors. Oncol Nurs Forum 2008;35(1):121-30. PubMed
37. Dehdari T, Hassani L, Shojaeizadeh D, Hajizadeh E, Nedjat S, Abedini M. Predictors of Iranian women’s intention to first papanicolaou test practice: An application of protection motivation theory. Indian J Cancer 2016;53(1):50-3. PubMed
38. VanDyke SD, Shell M. Health beliefs and breast cancer screening in rural Appalachia: an evaluation of the health belief model. J Rural Health 2017;33(4):350-60. PubMed
39. Hanson JA, Benedict JA. Use of the health belief model to examine older adults’ food-handling behaviors. J Nutr Educ Behav 2002;34 Suppl 1:S25-30. PubMed
40. Shaikh AR, Yaroch AL, Nebeling L, Yeh MC, Resnicow K. Psychosocial predictors of fruit and vegetable consumption in adults: a review of the literature. Am J Prev Med 2008;34(6):535–43. PubMed
نوع مطالعه: مقاله پژوهشي |
موضوع مقاله:
آموزش بهداشت
دریافت: 1396/2/26 | پذیرش: 1396/4/18 | انتشار: 1397/2/27
دریافت: 1396/2/26 | پذیرش: 1396/4/18 | انتشار: 1397/2/27
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |
حق تالیف (کپی رایت) برای مولفان محفوظ است.
صاحب امتیاز: دانشگاه علوم پزشکی قم
ناشر: انتشارات دانشگاه علوم پزشکی قم
شاپا چاپی: 7799-1375
شاپا الکترونیک: 1375-2008
ایمیل مجله: journal@muq.ac.ir
j.muq.ac@gmail.com
