دوره 13، شماره 12 - ( اسفند 1398 )                   جلد 13 شماره 12 صفحات 12-1 | برگشت به فهرست نسخه ها


XML English Abstract Print


Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:

Kadivarian H, Rahimi-Feyli P, Moghaddam A, Alimohammadi S. Evaluation of the Effect of Follicle Stimulating Hormone (FSH) on Survival and Colonization of Caprine Spermatogonial Stem Cells during in Vitro Culture. , Qom Univ Med Sci J. 2020; 13 (12) :1-12
URL: http://journal.muq.ac.ir/article-1-2695-fa.html
کدیوریان حامد، رحیمی فیلی پیمان، مقدم علی اصغر، علی محمدی صمد. بررسی اثر هورمون محرک فولیکولی بر بقا و کلونی‌زایی سلول‌های بنیادی اسپرماتوگونی بز در کشت آزمایشگاهی. ، مجله دانشگاه علوم پزشکی قم. 1398; 13 (12) :1-12

URL: http://journal.muq.ac.ir/article-1-2695-fa.html


1- دانشکده دامپزشکی، دانشگاه رازی،کرمانشاه، ایران
2- گروه علوم درمانگاهی، دانشکده دامپزشکی، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران
3- گروه علوم پایه، بخش فیزیولوژی، دانشکده دامپزشکی، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران ، S.alimohammadi@razi.ac.ir
متن کامل [PDF 1013 kb]   (1159 دریافت)     |   چکیده (HTML)  (4927 مشاهده)
متن کامل:   (1334 مشاهده)
مقدمه
اسپرماتوژنز فرایندی پیچیده و برنامه‌ریزی ‌شده است که طی آن سلول‌های بنیادی اسپرماتوگونی به اسپرم تبدیل می‌شوند. SSCs در غشای پایه لوله‌‌های منی‌ساز که از توانایی تجدید ذخایر و تمایز سلول‌های عملکردی برخوردار هستند، قرار گرفته است. با توجه به این توانایی، SSCs می‌تواند پس از آسیب به بیضه به ‌دلیل قرار‌گرفتن در معرض مواد سمی، مواد شیمیایی و اختلالات فیزیکی، اسپرماتوژنز را بازیابی کند (1). SSCs سلول‌های بنیادی منحصر به فردی هستند که قادر به انتقال اطلاعات ژنتیکی از والدین به زاده‌ها می‌باشند؛ از این رو این سلول‌ها ابزاری مهم در ژنتیک حیوانات، تولید دام‌های تراریخته و تولیدمثل محسوب می‌شوند (2). SSCs با استفاده از خاصیت خودنوزایی خود در محیط آزمایشگاه توانایی تقسیم‌شدن را حفظ می‌کنند. بسیاری از اطلاعات درباره چگونگی تنظیم و عملکرد این سلول‌ها به‌واسطه کشت این سلول‌ها در شرایط مختلف آزمایشگاهی و مطالعه روند تکثیر و تمایز آن‌ها به‌دست‌آمده است (3). مطالعات در مورد سلول‌های بنیادی اسپرماتوگونی به‌دلیل عدم وجود نشانگرهای اختصاصی جهت شناسایی آن‌ها، تعداد کم این سلول‌ها پس از استخراج و همچنین دانش محدود در زمینه نیازهای غذایی و فاکتورهای رشد ضروری، با مشکلاتی همراه می‌باشد (4). فهم دقیق مکانیسم‌های مولکولی دخیل در فعالیت SSCs و سرنوشت این سلول‌ها اهمیت ویژه‌ای در خصوص اسپرماتوژنز و باروری جنس نر دارد (5).
بنابراین تاکنون مطالعات مختلفی در جهت تکثیر این سلول‌ها در محیط کشت صورت گرفته است. اهداف این مطالعات تکثیر و افزایش تعداد سلول‌های بنیادی اسپرماتوگونی در محیط کشت با استفاده از عوامل مختلفی مانند ملاتونین (6)، ویتامین C (7)، فاکتور رشد اپیدرمی (EGF) (Epidermal Growth Factor) (8) و هورمون‌هایی از قبیل GnRH (9) و تستوسترون (10) بوده است.
کل فرایند رشد از سلول‌های اسپرماتوگونی تا اسپرماتوزوآ در داخل بافت پوششی لوله‌های منی‌ساز انجام می‌شود. این امر از طریق تعامل و ارتباط نزدیک سلول‌های زایا با سلول‌های سرتولی سوماتیک پشتیبانی می‌شود (11). در طی فرایند اسپرماتوژنز، سلول‌های سرتولی به‌منظور تنظیم مناسـب تکثیـر و تمـایـز SSCs،
 
انواع بسیاری از سایتوکاین‌ها و فاکتورها را ترشح می‌کنند (12). به‌عنوان مثال فاکتور نوروتروفیک مشتق‌شده از سلول‌های گلیال (GDNF) (Glial Cell Line-Derived Neurotrophic Factor) و فاکتور رشد فیبروبلاسـت 2 (FGF2) (Fibroblast Growth Factor-2) بر تکثیر و خودنوزایی سلول‌های بنیادی اسپرماتوگونی اثر دارد. در مقابل ترشح فاکتورهای ضروری مانند فاکتور سلول بنیادی (SCF)، پـروتئین ریخت‌شناسی استخوان
(BMP4) (Bone Morphogenetic Protein 4) و اکتیوین A (Activin A) باعث پیشبرد تمایز سلول‌های بنیادی اسپرماتوگونی می‌شوند (13).
یکی از هورمون‌های اصلی مرتبط با اسپرماتوژنز، هورمون محرک فولیکولی (FSH) است که علاوه بر افزایش تکثیر سلول‌های اسپرماتوگونی، نقش تعیین‌کننده‌ای در بقای سلول‌های زایا ایفا می‌کند (14). FSH گلیکوپروتئینی است که توسط غده هیپوفیز قدامی ترشح می‌شود و همراه با هورمون لوتئینه‌کننده                (LH) (Luteinizing Hormone) نقش اصلی در تولیدمثل پستانداران دارد (15). FSH به‌طور مستقیم بر غدد جنسی در هر دو جنس عمل می‌کند. این هورمون به گیرنده خود که جزء گیرنده‌های جفت‌شونده با پروتئین G است و روی سطح سلول‌های سرتولی قرار دارد متصل‌شده و آبشاری از حوادث مولکولی را آغاز می‌کند که با فعال‌شدن مسیرهای خاص سیگنالینگ آغاز می‌شود و با بیان محصولات ژنی پایان می‌یابد (16). تا کنون مطالعات مختلفی با هدف ارزیابی تأثیر FSH بر القاء کلونی‌زایی سلول‌های بنیادی اسپرماتوگونی در گوساله، گوسفند، موش و رت در محیط آزمایشگاه صورت گرفته است. نتایج مطالعات انجام‌شده نشان داده‌اند که FSH نقش مهمی در افزایش تکثیر سلول‌های اسپرماتوگونی و نیز میزان زنده‌ماندن این سلول‌ها دارد (8،17-20). همچنین با توجه به مطالعات انجام‌شده در ارتباط با بافت بیضه انسان در محیط کشت، گزارش‌شده است که FSH و تستوسترون به‌عنوان فاکتورهای زنده‌مانی موجب بقای مطلوب و تمایز سلول‌های زایا و سرتولی جداسازی‌شده از طریق کاهش آپاپتوز می‌شوند (21). اما در این زمینه مطالعه‌ای در بز صورت نگرفته است. بنابراین، باتوجه به اهمیت گونه دامی بز در تولید حیوانات تـراریختـه، تولید پروتئین‌های دارویی نوترکـیـب و

اهمیت اقتصادی پرورش آن، هدف از انجام مطالعه حاضر جداسازی و تکثیر سلول‌های بنیادی اسپرماتوگونی بز در محیط آزمایشگاه و بررسی تأثیر FSH بر مساحت و تعداد سلول‌های اسپرماتوگونی در طی مدت کشت محیط آزمایشگاه می‌باشد.
 
روش بررسی
به‌منظور انجام این مطالعه، نمونه‌های بیضه از بزهای نابالغ با سن  3-2 ماه از کشتارگاه صنعتی بیستون واقع در 20 کیلومتری شهرستان کرمانشاه تهیه شد. بیضه‌ها در کنار یخ و در کمتر از 2 ساعت به آزمایشگاه کشت سلولی دانشکده دامپزشکی دانشگاه رازی منتقل گردیدند. باید خاطرنشان ساخت که در این مطالعه موازین اخلاقی کار با حیوانات که مورد تأیید کمیته اخلاق دانشگاه رازی می‌باشد، هنگام کار با حیوانات رعایت گردید. در آزمایشگاه، بیضه از اسکروتوم خارج گشت و متعاقب جدا‌کردن اپیدیدیم، چند بار با PBS (Phosphate Buffered Saline) شستشو داده شد. سپس 10 گرم از بافت پارانشیم بیضه با استفاده از قیچی استریل جدا‌ گردید و به داخل لوله فالکون
(South Korea ،SPL) منتقل شد. در ادامه، 10 میلی‌لیتر محیطDMEM  (UK، Gibco) حاوی آنتی‌بیوتیک‌های پنی‌سیلین (100 واحد بر میلی‌لیتر) و استرپتومایسین (100 میلی‌گرم بر میلی‌لیتر) (UK، Paisley، Gibco) به آن اضافه گردید. هرکدام از لوله‌ها سه نوبت و هر بار به مدت 1 دقیقه با سرعت 1500 دور در دقیقه سانتریفیوژ (Germany، Hettach) شدند. جهت جداسازی و استخراج سلول‌های لوله‌های منی‌ساز از بافت پارانشیم بیضه، از روش van Pelt و همکاران (22) و زندی و همکاران (23) استفاده شد. به‌منظور هضم مکانیکی، بافت پارانشیم بیضه پس از شستشو به داخل پتری دیش منتقل گردید و با استفاده از پنس و قیچی استریل خرد گشت و از هم گسسته شد. در ادامه وارد مرحله هضم آنزیمی گردید. در مرحله اول هضم آنزیمی، آنزیم‌های                کلاژناز تیپ 4 (1 میلی‌گرم بر میلی‌لیتر)، هیالورونیداز تیپ 2                      (1 میلی‌گرم بر میلی‌لیتر) و تریپسین (1 میلی‌گرم بر میلی‌لیتر) (USA، MO، St. Louis، Sigma Chemical Co) به پتری دیش‌های حاوی بافت شیرابه‌ای بیضه اضافه شد و پتری دیش‌ها به مـدت 45 دقیقـه در انکـوبـاتوری با دمای 37 درجـه سانتـی‌گـراد،


رطوبت 80 درصد و دی‌اکسید‌ کربن 5 درصد قرار داده شدند. به‌منظور افزایش تأثیر آنزیم‌های ذکر‌شده بر هضم بافت پارانشیم بیضه، هر 10 دقیقه یک بار عمل پیپتاژ صورت گرفت. همچنین جهت ارزیابی هضم آنزیمی و روند باز‌شدن لوله‌های منی‌ساز از یکدیگر، هر 10 دقیقه یک بار بافت پارانشیم بیضه با استفاده از میکروسکوپ معکوس
(IX71® inverted microscope، Olympus) بررسی گردید. پس از طی این مرحله، به‌منظور حذف بافت‌های هضم‌شده حاصل از جدا‌شدن لوله‌های منی‌ساز از یکدیگر، محتویات هریک از پتری دیش‌ها به داخل لوله‌های فالکون منتقل‌ شد و به مدت 2 دقیقه با دور 1400 سانتریفیوژ گردید. سپس محتویات زیر لوله‌های فالکون که حاوی لوله‌های منی‌ساز بود، برداشته ‌شد و به داخل پتری دیش‌های استریل منتقل گردید و وارد مرحله دوم هضم آنزیمی شد. در این مرحله به‌منظور هضم لوله‌های منی‌ساز و آزادسازی سلول‌های موجود در آن‌ها، آنزیم‌های کلاژناز تیپ 4 (1 میلی‌گرم بر میلی‌لیتر)، هیالورونیداز تیپ 2 (1 میلی‌گرم بر میلی‌لیتر) و دزوکسی‌ریبونوکلئاز (05/0 میلی‌گرم بر میلی‌لیتر) به نمونه‌ها اضافه گردید و پتری دیش‌ها به مدت 10 دقیقه در انکوباتور قرار داده شدند. شایان ذکر است که به‌منظور جدا‌سازی سلول‌های انفرادی از قطعات باقی‌مانده، لوله‌های فالکون به مدت 5 دقیقه با دور 800 سانتریفیوژ شدند. جهت توقف هضم آنزیمی از محلول FBS (USA، Sigma) استفاده گردید. تعلیق حاصل حاوی سلول‌های اسپرماتوگونی، سرتولی و میوئید (Myoid) بود. در مرحله بعد برای حذف سلول‌های میوئید، تعلیق سلولی توسط صافی استریل با اندازه 55 میکرومتر فیلتر شد. در تعلیق حاصل که سلول‌های اسپرماتوگونی و سلول‌های سرتولی شناور بودند، پس از سانتریفیوژ به مدت 5 دقیقه با دور 800 سلول­های اسپرماتوگونی جداسازی شدند. در نهایت، این سلول‌ها برای کشت مورد استفاده قرار گرفتند.
جهت شناسایی سلول‌های اسپرماتوگونی تیپ A از رنگ‌آمیزی ایمنوسیتوشیمی علیه آنتی‌ژن PGP9.5 از روش Heidari و همکاران (24) همچنین Rodriguez-Sosa و همکاران (25) استفاده شد. به این صورت که پس از 10 روز کشت، سلول‌ها در گروه کنترل و گروه‌های تیمار‌شده تریپسینه شدند.


بلوک‌کردن اولین مکان غیراختصاصی به‌وسیله  avidin/biotin انجام شد. بلوک مکان غیراختصاصی دیگر هم با قرار‌دادن اسلاید در PBS حاوی پنج درصد سرم گوسفند به‌مدت 10 دقیقه در دمای اتاق انجام شد.
سپس اسلاید با آنتی‌بادی اولیه غیرکونژوگه خرگوش علیه نشانگر PGP9.5 (Dako, Carpinteria, CA, USA) با رقت 1:400 در PBS حاوی 5/2 درصد سرم بز به‌مدت 60 دقیقه در دمای اتاق انکوبه شد. پس از سه مرتبه شستشو با PBS (هر بار 5 دقیقه)، مقطع به‌مدت 45 دقیقه در دمای اتاق در معرض آنتی‌بادی ثانویه (biotinylated sheep anti-rabbit IgG, Avicenna Research Institute, Iran) قرار گرفت و مجدداً با TBS/BSA شستشو شد. در ادامه مقطع به‌مدت 30 دقیقه در تماس با
HPR-conjugted streptavidin (Biosource, USA) با رقت 1:250 قرار داده شد و با TBS/BSA شستشو شد. در مرحله پایانی با افزودن 3-3 دی آمینو بنزیدین (Roche, Germany) به مقطع به‌مدت 10 دقیقه، رنگ نمایان شد. سپس، اسلاید به‌طور کامل در آب مقطر تمیز شد و مجدداً با هریس هماتوکسیلین به‌مدت 30 ثانیه رنگ‌آمیزی و دوباره با آب مقطر شستشو داده شد.                     در ادامه، اسلاید با الکل آبگیری و با گزیلول شفاف و با انتنال (Merck, Germany) پوشانده شد و زیر میکروسکوپ نوری (Olympus, Japan) مورد ارزیابی قرار گرفت.
در این مطالعه شمارش و ارزیابی درصد زنده‌مانی سلول‌ها پس از جداسازی به کمک رنگ‌آمیزی تریپان بلوی 4/0 درصد           (UK، Trypan blue) و میکروسکوپ نوری صورت گرفت. برای این منظور، تعلیق سلولی با تریپان بلوی 4/0 درصد به نسبت 1:1 مخلوط گردید. سپس با شمارش 100 سلول به‌طور تصادفی و با استفاده از هموسیتومتر، تعداد سلول‌های زنده و مرده تعیین شد و درصد زنده‌مانی نمونه محاسبه گردید.
به‌منظور کشت، سلول‌های درون لوله فالکون به پلیت کشت چهار خانه‌ای (TPP, Switzerland) منتقل شدند. هر پلیت حاوی چهار گوده است که گوده یک به‌عنوان گروه کنترل و گوده‌های دو، سه و چهار به‌ترتیب جهت تیمارهای یک، دو و سه اختصاص یافت. 500 میکرولیتر از تعلیق سلولی (حاوی سلول‌های بنیادی اسپـرماتـوگـونـی و سـرتـولـی) به محیط کـشـت DMEM حـاوی
 
1 درصد آنتی‌بیوتیک و 5 درصد FBS به داخل هر یک از گوده‌ها ریخته شد. سپس FSH (Fostimon®, Germany) به شرح زیر به گوده‌ها اضافه شد:
گوده شماره یک (گروه کنترل): محیط کشت DMEM بدون افزودن FSH
گوده شماره دو (گروه تیمار یک): محیط کشت DMEM حاوی FSH با غلظت 5 واحد بر میلی‌لیتر
گوده شماره سه (گروه تیمار دو): محیط کشت DMEM حاوی FSH با غلظت 10 واحد بر میلی‌لیتر
گوده شماره چهار (گروه تیمار سه): محیط کشت DMEM حاوی FSH با غلظت 20 واحد بر میلی‌لیتر
در نهایت، پلیت‌ها در انکوباتوری با دمای 37 درجه سانتی‌گراد، رطوبت 80 درصد و دی‌اکسید ‌کربن 5 درصد قرار داده شدند. تعویض محیط‌های کشت هر 72 ساعت انجام شد. برای ارزیابی مساحت و تعداد سلول‌های بنیادی اسپرماتوگونی در روزهای چهارم، هفتم و دهم پس از کشت از میکروسکوپ معکوس مجهز به عدسی چشمی مدرج استفاده گردید. شایان ذکر است که در این مطالعه دوزهای FSH و انتخاب روزها جهت ارزیابی روند کلونی‌زایی بر‌اساس مطالعات قبلی صورت گرفت (20-8،17). علاوه‌براین، محاسبه‌ مجموع مساحت کلونی‌های اسپرماتوگونی بر حسب میلی‌متر مربع از طریق نرم‌افزار
 Image J (USA، MD، Bethesda، National Institutes of Health) انجام شد. برای تجریه و تحلیل داده‌های حاصل از این مطالعه از نرم‌افزار SPSS 21 استفاده گردید. داده‌ها بر‌اساس میانگین±خطای استاندارد (Mean±SE) ارائه شدند. داده‌های جمع‌آوری‌شده از نظر نرمال‌بودن ارزیابی گردیدند و با استفاده از آزمون آنالیز واریانس (ANOVA) بررسی شدند. مقایسه میانگین مساحت و تعداد کلونی‌های سلول‌های بنیادی اسپرماتوگونی در تیمارهای مختلف و روزهای متفاوت کشت با استفاده از آزمون تکمیلی توکی در سطح معنا‌داری (05/0>P) صورت پذیرفت.
 
یافته‌ها
در مطالعه حاضر میزان زنده‌مانی سلول‌های بنیادی اسپرماتوگونی بلافاصله پس از جداسازی 32/2±4/89 درصد بود.


با گذشت زمان، سلول‌های بنیادی اسپرماتوگونی موجود در داخل پلیت، کلونی تشکیل دادند و با رشد آن‌ها بر تعداد و اندازه کلونی‌ها افزوده شد.
 
در اشکال 1 و 2، کلونی‌های اسپرماتوگونی در روزهای چهارم و دهم کشت نشان داده شده است. پس از پایان دوره کشت، این سلول‌ها آنتی‌ژن PGP9.5 را بیان کردند (شکل 3).
 
داده‌ها بر‌اساس میانگین±خطای استاندارد بیان شده‌‌اند. داده‌ها توسط آزمون­ آماری آنالیز واریانس (ANOVA) آنالیز شدند. جهت مقایسه میانگین مساحت کلونی‌های سلول‌های بنیادی اسپرماتوگونی در گروه‌های مورد مطالعه از آزمون توکی استفاده شد.
مقادیر متفاوت در داخل هر ستون (روزهای آزمایش) که با حروف a و b نشان داده شده‌اند، از نظر آماری تفاوت معنا‌داری دارند (05/0>P).
مقادیر متفاوت در داخل هر ردیف (گروه‌های آزمایش) که با حروف c، d و e نشان داده شده‌اند، از نظر آماری تفاوت معنا‌داری دارند (05/0>P).
 
داده‌ها بر‌اساس میانگین±خطای استاندارد بیان شده‌‌اند. داده‌ها توسط آزمون­ آماری آنالیز واریانس (ANOVA) آنالیز شدند. جهت مقایسه میانگین تعداد کلونی‌های سلول‌های بنیادی اسپرماتوگونی در گروه‌های مورد مطالعه از آزمون توکی استفاده شد.
مقادیر متفاوت در داخل هر ستون (روزهای آزمایش) که با حروف a و b نشان داده شده‌اند، از نظر آماری تفاوت معنا‌داری دارند (05/0>P).
 
 
 
جدول شماره 1: مجموع مساحت کلونی‌های اسپرماتوگونی (mm2) در گروه‌های متفاوت آزمایشی در روزهای مختلف پس از کشت
  گروه‌‌های آزمایشی  
روز کنترل 1
(FSH)
(5 واحد بر میلی­لیتر)
2
(FSH)
(10 واحد بر میلی­لیتر)
3
(FSH)
(20 واحد بر میلی­لیتر)
میانگین روز
4 ad004/0±039/0 ad008/0±041/0 bc019/0±080/0 ad003/0±027/0 b006/0±047/0
7 ad004/0±049/0 ad006/0±052/0 abc013/0±099/0 ae005/0±029/0 ab008/0±057/0
10 ad019/0±077/0 ad018/0±082/0 ac014/0±138/0 ad006/0±035/0 a011/0±084/0
میانگین گروه d008/0±055/0 d008/0±059/0 c010/0±154/0 e003/0±03/0  
 
در جدول 1 مساحت کلونی‌های اسپرماتوگونی بین گروه‌های مختلف آزمایشی و در روزهای متفاوت پس از کشت مقایسه شده است. همان‌طور که مشاهده می‌شود، مساحت کلونی‌های اسپرماتوگونی در روزهای چهارم، هفتم و دهم پس از کشت در گروه دو بیشتر از سایر گروه‌های آزمایشی بوده است (05/0>P). همچنین میانگین کل مساحت کلونی‌های اسپرماتوگونی در تمامی روزهای پس از کشت در گروه 2 بیشتر از سایر گروه‌های آزمایشی بوده است (05/0>P). بر مبنای نتایج، میانگین کل مساحت کلونی‌های اسپرماتوگونی در تمام گروه‌های آزمایشی در روز دهم پس از کشت به شکل معنا‌داری بیشتر از روز چهارم بوده است (05/0>P).
 
جدول شماره 2: تعداد کلونی‌های اسپرماتوگونی در گروه‌های مختلف آزمایشی در روزهای متفاوت پس از کشت
  گروه‌های آزمایشی  
روز کنترل 1
(FSH)
(5 واحد بر میلی­لیتر)
2
(FSH)
(10 واحد بر میلی­لیتر)
3
(FSH)
(20 واحد بر میلی­لیتر)
میانگین روز
4 bd69/2±25/15 bd14/2±25/16 bc42/4±75/30 ad55/1±25/11 b31/2±38/18
7 bd86/3±50/22 abd82/3±75/23 abc52/3±75/36 ad97/2±00/13 ab58/3±50/26
10 ad32/2±75/34 ad39/2±25/34 ac68/4±50/40 ae90/3±75/19 a62/3±06/36
میانگین گروه d90/2±17/24 d69/2±75/24 c77/3±25/31 e90/1±67/14  
 
مقادیر متفاوت در داخل هر ردیف (گروه‌های آزمایش) که با حروف c، d و e نشان داده شده‌اند، از نظر آماری تفاوت معنا‌داری دارند (05/0>P).
در جدول 2 به مقایسه تعداد کلونی‌های اسپرماتوگونی بین گروه‌های متفاوت آزمایشی در روزهای مختلف پس از کشت پرداخته شده است. همان‌طور که مشاهده می‌شود، تعداد کلونی‌های اسپرماتوگونی در روزهای چهارم، هفتم و دهم پس از کشت در گروه 2 بیشتر از سایر گروه‌های آزمایشی بوده است (05/0>P).
 

همچنین میانگین کل تعداد کلونی‌های اسپرماتوگونی در تمامی روزهای پس از کشت در گروه 2 به‌طور معنا‌داری بیشتر از سایر گروه‌های آزمایشی بوده است (05/0>P). بر مبنای نتایج، میانگین کل تعداد کلونی‌های اسپرماتوگونی در تمام گروه‌های آزمایشی در روز دهم پس از کشت به شکل معنا‌داری بیشتر از روز چهارم بوده است (05/0>P).
 
بحث
اسپرماتوژنز یک فرایند پیچیده و تنظیم‌شده‌ای است که شامل تکثیر، تمایز و بلوغ سلول‌های بنیادی اسپرماتوگونی (SSCs)        می­باشد (24). سلول‌های بنیادی اسپرماتوگونی به‌دلیل توانایی در ایجاد تعادل بین تقسیمات خودنوسازی و تمایزی؛ موجب تداوم روند اسپرماتوژنز، حفظ باروری و انتقال اطلاعات ژنتیکی به نسل بعد می‌شوند (26). انجام مطالعات آزمایشگاهی بر روی این سلول‌ها در دام‌های اهلی، امکان استفاده از آن‌ها برای حفظ باروری، اصلاح نژاد، تولید حیوانات تراریخته و تولید پروتئین‌های دارویی نوترکیب را فراهم آورده است (27،24). در میان گونه‌های دامی، بزها برای تولید پروتئین‌های دارویی در شیر خود به‌طور منحصر به فردی مناسب هستند، زیرا سریع‌تر از گاوها بالغ می‌شوند، دوره آبستنی کوتاه‌تری دارند و بازده تولید شیر و محتوای پروتئینی آن نسبتاً بالا می‌باشد (28). به این منظور تا‌کنون مطالعات مختلفی در جهت تکثیر این سلول‌ها در محیط کشت صورت گرفته است. برای مثال، در مطالعه‌ای که اخیراً توسط Wang و همکاران صورت گرفت نشان داده شد که کشت کوتاه مدت سلول‌های بنیادی اسپرماتوگونی بز با افزودن ویتامین Cبه محیط کشت، راهکار مناسب‌تری جهت تکثیر این سلول‌ها می‌باشد (7). بنابراین هدف از انجام مطالعه حاضر نیز جداسازی و کشت سلول‌های بنیادی اسپرماتوگونی بیضه بز نابالغ و بررسی اثرات غلظت‌های مختلف هورمون محرک فولیکولی (FSH) بر تشکیل کلونی‌های مشتق از این سلول‌ها در محیط کشت بود. با توجه به تعداد نسبتاً کم سلول‌های بنیادی و نیز وجود نسل‌های مختلف سلول‌های زایا در بیضه حیوانات بالغ، خالص‌سازی سلول‌های بنیادی اسپرماتوگونی نسبت به حیوانات نابالغ به مراتب دشوار است (29).

بنابراین سن مناسب برای جداسازی سلول‌های بنیادی اسپرماتوگونی از بیضه بز، پیش از بلوغ می‌باشد. اپی‌تلیوم لوله‌های منی‌ساز بیضه بز در این سن دارای دو نوع سلول مشخص می‌باشند: سلول‌های بنیادی اسپرماتوگونی تیپ A و سلول‌های سرتولی (24،30). در مطالعه حاضر میزان زنده‌مانی سلول‌های بنیادی اسپرماتوگونی بلافاصله بعد از جداسازی 32/2±4/89 درصد بود. این یافته با نتایج مطالعات قبلی انجام‌شده از نظر درصد زنده‌مانی سلول‌های بنیادی اسپرماتوگونی در گوسفند (23،25)، گاو (17،29) و موش (31) قابل مقایسه است که نشان‌دهنده روش صحیح جداسازی، انتخاب دوز مناسب آنزیم‌های مورد استفاده و نیز کنترل صحیح فرایند می‌باشد.
همچنین، در مطالعه حاضر برای تأیید ماهیت سلول‌های بنیادی اسپرماتوگونی تیپ A، از رنگ‌آمیزی ایمنوسیتوشیمی علیه آنتی‌ژن PGP9.5 استفاده شد. نتایج نشان داد که سلول‌های کلونی در محیط کشت این نشانگر را بیان کردند.
این یافته با مطالعات قبلی که ثابت کرده بودند سلول‌های اسپرماتوگونی در گونه‌های مختلف این نشانگر را بیان کرده‌اند، مطابقت داشت (25-33،24-32). در پژوهش حاضر، مساحت و تعداد کلونی‌های اسپرماتوگونی در تمام گروه‌ها با گذشت زمان افزایش پیدا کرد که می‌تواند به‌دلیل عملکرد مناسب محیط کشت انتخابی و شرایط آزمایشگاه برای رشد کلونی‌ها در طی مدت کشت باشد.
در این راستا، Anjamrooz و همکاران (8)،Narenji Sani  و همکاران (18) و Tajik و همکاران (19) در مطالعاتی که با هدف ارزیابی تأثیر FSH بر القاء کلونی‌زایی SSCs به‌ترتیب در موش، گوساله و گوسفند در محیط آزمایشگاه انجام دادند، نتایج مشابهی را گزارش کردند.
بر طبق مطالعات پیشین، دستکاری‌های مختلفی در محیط کشت صورت گرفته و همچنین از فاکتورهای رشد و هورمون‌ها برای بهبود وضعیت بقاء، تکثیر و تمایز سلول‌های بنیادی اسپرماتوگونی استفاده شده است (34). نتایج مطالعه حاضر نشان داد که تأثیر FSHبر مساحت و تعداد کلونی‌های سلول‌های اسپرماتوگونی وابسته به دوز بود، به‌طوری که این پارامترها در گروه‌های دریافت­کننده FSH به میزان 5 و 10 واحـد بر میلـی‌لـیتـر افـزایـش

پیدا کرد که فقط در گروه 10 واحد بر میلی‌لیتر نسبت به گروه کنترل معنا‌داری بود. اما افزایش غلظت FSH نقش مثبتی در تزاید کلونی‌های کشت شده نداشت و در گروه 20 واحد بر میلی‌لیتر مساحت و تعداد کلونی‌های اسپرماتوگونی به‌طور معناداری کمتر از گروه کنترل و تیمارهای 5 و 10 واحد بر میلی‌لیتر بود.
مطالعات Tajik و همکاران (17) و Narenji Sani و همکاران (18) نشان داد که تعداد کلونی‌های SSCs گوساله در گروه‌های تیمار‌شده با FSH با غلظت‌های متفاوت بیشتر از گروه کنترل بود. علاوه بر این، افزودن FSH سبب کاهش مساحت کلونی‌های اسپرماتوگونی شد که این اختلاف در روز 10 پس از کشت معنا‌دار بود. این یافته با یافته‌های مطالعه حاضر تا حدودی هم‌خوانی دارد. در مطالعه دیگری نیز مشاهده شد که مساحت و تعداد کلونی‌های اسپرماتوگونی گوسفند در محیط کشت در گروه‌های دریافت‌کننده FSH با غلظت‌های متفاوت روند کاهشی داشت که وابسته به دوز بود، به‌طوری که بیشترین میزان کاهش در پارامترهای ذکر‎شده در گروه دریافت‌کننده FSH با بالاترین غلظت بود (19).
نتایج Anjamrooz و همکاران (8) نشان داد که مساحت و تعداد کلونی‌های اسپرماتوگونی موش در گروه‌های تحت درمان با FSH تا روز 11 کشت به‌طور معنا‌داری پایین‌تر از گروه کنترل بود که با مطالعه ما هم‌خوانی نداشت. با این وجود، پس از این مدت مساحت و تعداد کلونی‌های اسپرماتوگونی به‌صورت تأخیری در پایان روز 14 کشت افزایش معنا‌داری نسبت به گروه کنترل داشت. همچنین، در مطالعه دیگری افزایش تعداد سلول‌های اسپرماتوگونی در گروه درمانی با FSH در رت نشان داده شده است (20). تفاوت‌های مشاهده‌شده میان تغییرات در میزان کلونی‌زایی این سلول‌ها در مطالعه حاضر و مطالعات دیگران ممکن است به‌دلیل تفاوت در روش‌های آزمایشگاهی، تفاوت در دوزهای مورد استفاده و نیز تفاوت گونه‌ای باشد.
در سال‌های اخیر پیشرفت‌های زیادی در خصوص فهم عواملی که باعث تقویت و تمایز SSCs می‌شوند، انجام شده است. افزایش کلونی‌زایی سلول‌های بنیادی اسپرماتوگونی در in vitro با افزودن فاکتورهای رشد و هورمون‌های مختلف احتمالاً نشان‌دهنده خودنوزایی و بقاء SSCs بوده و کـاهـش کلـونـی‌زایـی می‌تـوانـد
 
نشان‌دهنده مرگ و یا تمایز این سلول‌ها باشد (4).
سلول‌های سرتولی ارتباط نزدیکی با سلول‌های اسپرماتوگونی دارند و طی فرایند اسپرماتوژنز دامنه بالایی از فاکتورهای رشد و سایتوکین‌های مختلف تنظیم‌کننده تکثیر، تمایز و متابولیسم سلول‌های اسپرماتوگونی را ترشح می‌کنند که به روش Paracrine و Juxtacrine عمل می‌کنند (35).
FSH به‌طور مستقل و یا همراه با تستوسترون، بر تکثیر، بلوغ و عملکرد سلول‌های پشتیبانی‌کننده سرتولی در شرایط in vitro تأثیر می‌گذارد (14). FSH از طریق اتصال به گیرنده‌های خود (FSHR) (Follicle Stimulating Hormone Receptor) سبب تحریک آنزیم آدنیلیل سیکلاز (AC) می‌شود. این آنزیم تولید cAMP از ATP را کاتالیز می‌کند. cAMP وارد محل تنظیمی روی پروتئین کیناز A (PKA) شده و باعث فسفریله‌شدن پروتئین‌ها، تحریک بیشتر مسیر سیگنالینگ داخل سلولی، تغییر در فعالیت سلول و رونویسی ژن می‌شود (مسیر cAMP/PKA) (36).
همچنان که قبلاً اشاره شد، افزودن FSH به محیط کشت در غلظت‌های 5 و 10 واحد بر میلی‌لیتر سبب افزایش کلونی‌زایی SSCs شد ولی غلظت 20 واحد بر میلی‌لیتر موجب کاهش کلونی‌زایی این سلول‌ها در گروه تیمار گردید.
مطالعات پیشین نشان داده است که FSH در شرایط in vitro تولید فاکتورهایی که سبب خودنوزایی و تکثیر SSCs می‌شوند را از سلول‌های سرتولی تحریک می‌کند که از مهم‌ترین آن‌ها می‌توان به فاکتور نوروتروفیک مشتق‌شده از سلول‌های گلیال (GDNF) و فاکتور رشد فیبروبلاسـت 2 (FGF2) اشاره کرد (13،37-12). در این راستا، تأثیر مثبت فاکتورهای رشد GDNF و FGF2 بر افزایش کلونی‌زایی SSCs بز در محیط کشت نشان داده شده است (38). وجود این دو سیتوکاین و فاکتور رشد در محیط کشت از طریق کاهش آپاپتوز القاء‌شده (Apoptosis) منجر به خودنوزایی، تکثیر و تثبیت SSCs می‌شود (39). 
از سوی دیگر، یکی از مهم‌ترین عللی که در خصوص اثر کاهشی FSH در محیط کشت بیان‌شده این است که افزودن FSH منجر به تحریک سلول‌های سرتولی و ترشح فاکتورهای ضروری نظیر فاکتور سلول بنیادی (SCF) (Stem Cell Factor)، پـروتئین ریخـت‌شنـاسـی استخـوان (BMP4) و اکـتیـویـن A (Activin A)

می‌شود که باعث پیش‌برد تمایز و خروج SSCs از روند کلونی‌زایی می‌شوند (13،40). همچنین نشان داده شده است که افزایش غلظت یک هورمون و اتصال مداوم گیرنده‌های سلول و هورمون سبب کاهش تعداد گیرنده‌های فعال می‌شود. در این صورت حساسیت بافت هدف نسبت به اثرات هورمون به شدت کاهش می‌یابد (41). در این رابطه Monaco و همکاران (42) گزارش کرده‌اند که بیان ژن گیرنده‌های FSH در سلول‌های سرتولی در پاسخ به دوزهای بالاتر FSH دچار Downregulation می‌شود که منجر به تولید ناکافی فاکتورهای مورد نیاز جهت تکثیر SSCs می‌گردد.
 
نتیجه‌گیری
با توجه به نتایج مطالعه حاضر، اثر FSH در تشکیل کلونی‌های سلول‌های بنیادی اسپرماتوگونی وابستـه به دوز بـود؛ به‌طـوری کـه
 
 
 
افزودن آن با غلظت‌های پایین به محیط کشت، تأثیر مثبتی بر القای کلونی‌زایی SSCs داشت؛ اما در غلظت بالا سبب کاهش تشکیل کلونی‌های SSCs شد. اثر FSH بر افزایش یا کاهش تشکیل کلونی‌های SSCs احتمالاً می‌تواند از طریق تولید فاکتورها و یا سایر مکانیسم‌های ذکر‌شده واسطه‌گری شود. در این راستا، انجام مطالعات بیشتر جهت آشکارسازی مکانیسم‌های سلولی و مولکولی دخیل ضروری به نظر می‌رسد.
 
تشکر و قدردانی
این مقاله مستخرج از پایان‌نامه دکتری عمومی دام‌پزشکی مصوب معاونت پژوهشی دانشگاه رازی می‌باشد. بدین‌وسیله از معاونت محترم پژوهشی دانشگاه رازی (به‌ دلیل حمایت‌های مالی) تقدیر و تشکر می‌گردد.
 
 
 
نوع مطالعه: مقاله پژوهشي | موضوع مقاله: فیزیولوژی
دریافت: 1398/10/3 | پذیرش: 1398/11/14 | انتشار: 1398/12/28

فهرست منابع
1. 1. de Rooij DG, Russell LD. All you wanted to know about spermatogonia but were afraid to ask. J Androl 2000;21(6):776-98. PMID: 11105904
2. Hamra FK, Gatlin J, Chapman KM, Grellhesl DM, Garcia JV, Hammer RE, et al. Production of transgenic rats by lentiviral transduction of male germ-line stem cells. Proc Natl Acad Sci U S A 2002;99(23):14931-6. PMID: 12391306 [DOI:10.1073/pnas.222561399]
3. de Rooij DG. The nature and dynamics of spermatogonial stem cells. Development 2017;144(17):3022-30. PMID: 28851723 [DOI:10.1242/dev.146571]
4. Aponte PM, van Bragt MP, de Rooij DG, van Pelt AM. Spermatogonial stem cells: characteristics and experimental possibilities. APMIS 2005;113(11-12):727-42. PMID: 16480445 [DOI:10.1111/j.1600-0463.2005.apm_302.x]
5. La HM, Hobbs RM. Mechanisms regulating mammalian spermatogenesis and fertility recovery following germ cell depletion. Cell Mol Life Sci 2019;76(20):4071-102. PMID: 31254043 [DOI:10.1007/s00018-019-03201-6]
6. Niu B, Li B, Wu C, Wu J, Yan Y, Shang R, et al. Melatonin promotes goat spermatogonia stem cells (SSCs) proliferation by stimulating glial cell line-derived neurotrophic factor (GDNF) production in Sertoli cells. Oncotarget 2016;7(47):77532-42. PMID: 27769051 [DOI:10.18632/oncotarget.12720]
7. Wang J, Cao H, Xue X, Fan C, Fang F, Zhou J, et al. Effect of vitamin C on growth of caprine spermatogonial stem cells in vitro. Theriogenology 2014;81(4):545-55. PMID: 24368149 [DOI:10.1016/j.theriogenology.2013.11.007]
8. Anjamrooz SH, Movahedin M, Tiraihi T, Mowla SJ. In vitro effects of epidermal growth factor, follicle stimulating hormone and testosterone on mouse spermatogonial cell colony formation. Reprod Fertil Dev 2006;18(6):709-20. PMID: 16930518 [DOI:10.1071/RD05126]
9. Dobrinski I, Ogawa T, Avarbock MR, Brinster RL. Effect of the GnRH-agonist leuprolide on colonization of recipient testes by donor spermatogonial stem cells after transplantation in mice. Tissue Cell 2001;33(2):200-7. PMID: 11392673 [DOI:10.1054/tice.2001.0177]
10. Chen LY, Brown PR, Willis WB, Eddy EM. Peritubular myoid cells participate in male mouse spermatogonial stem cell maintenance. Endocrinology 2014;155(12):4964-74. PMID: 25181385 [DOI:10.1210/en.2014-1406]
11. Oatley JM, Brinster RL. Regulation of spermatogonial stem cell self-renewal in mammals. Annu Rev Cell Dev Biol 2008;24:263-86. PMID: 18588486 [DOI:10.1146/annurev.cellbio.24.110707.175355]
12. Ding LJ, Yan GJ, Ge QY, Yu F, Zhao X, Diao ZY, et al. FSH acts on the proliferation of type A spermatogonia via Nur77 that increases GDNF expression in the Sertoli cells. FEBS Lett 2011;585(15):2437-44. PMID: 21726557 [DOI:10.1016/j.febslet.2011.06.013]
13. de Rooij DG. The spermatogonial stem cell niche. Microsc Res Tech 2009;72(8):580-5. PMID: 19263493 [DOI:10.1002/jemt.20699]
14. Oduwole OO, Peltoketo H, Huhtaniemi IT. Role of follicle-stimulating hormone in spermatogenesis. Front Endocrinol 2018;9:763. PMID: 30619093 [DOI:10.3389/fendo.2018.00763]
15. Simoni M, Casarini L. Mechanisms in endocrinology: Genetics of FSH action: a 2014-and-beyond view. Eur J Endocrinol 2014;170(3):R91-107. PMID: 24288354 [DOI:10.1530/EJE-13-0624]
16. Hansson V, Skalhegg BS, Tasken K. Cyclic-AMP-dependent protein kinase (PKA) in testicular cells. Cell specific expression, differential regulation and targeting of subunits of PKA. J Steroid Biochem Mol Biol 2000;73(1-2):81-92. PMID: 10905822 [DOI:10.1016/S0960-0760(00)00057-1]
17. Tajik P, Narenji Sani R, Moezifar M, Yousefi MH, Movahedin M, Qasemi-Panahi B, et al. Effect of follicle-stimulating hormone and testosterone on colony formation of bovine spermatogonial stem cell. Comp Clin Path 2013;23(4):901-6. Link [DOI:10.1007/s00580-013-1710-z]
18. Narenji Sani R, Tajik P, Yousefi MH, Movahedin M, Qasemi-Panahi B, Shafiei S, et al. Follicle stimulating hormone increases spermatogonial stem cell colonization during in vitro co-culture. Vet Res Forum 2012;4(1):37-41. PMID: 25593684
19. Tajik P, Mokhber-Dezfuli MR, Alighazi N, Rahimi-Feyli P; Shafiei S. The effect of follicle stimulating hormone (FSH) on colony formation of ovine spermatogonial stem cells in vitro. J Isfahan Med Sch 2014;31(268):2228-37. Link
20. Meehan T, Schlatt S, O'Bryan MK, de Kretser DM, Loveland KL. Regulation of germ cell and Sertoli cell development by activin, follistatin, and FSH. Dev Biol 2000;220(2):225-37. PMID: 10753512 [DOI:10.1006/dbio.2000.9625]
21. Tesarik J, Martinez F, Rienzi L, Iacobelli M, Ubaldi F, Mendoza C, et al. In-vitro effects of FSH and testosterone withdrawal on caspase activation and DNA fragmentation in different cell types of human seminiferous epithelium. Hum Reprod 2002;17(7):1811-19. PMID: 12093844 [DOI:10.1093/humrep/17.7.1811]
22. van Pelt AM, Morena AR, van Dissel-Emiliani FM, Boitani C, Gaemers IC, de Rooij DG, et al. Isolation of the synchronized A spermatogonia from adult vitamin A-deficient rat testes. Biol Reprod 1996;55(2):439-44. PMID: 8828852 [DOI:10.1095/biolreprod55.2.439]
23. Zandi A, Rahimi-Feyli P, Moghaddam AA, Nikousefat Z. Effect of testosterone on of ovine spermatogonial colony formation in-vitro. Feyz 2016;20(3):205-13. Link
24. Heidari B, Rahmati-Ahmadabadi M, Akhondi MM, Zarnani AH, Jeddi-Tehrani M, Shirazi A, et al. Isolation, identification, and culture of goat spermatogonial stem cells using c-kit and PGP9.5 markers. J Assist Reprod Genet 2012;29(10):1029-38. PMID: 22782689 [DOI:10.1007/s10815-012-9828-5]
25. Rodriguez-Sosa JR, Dobson H, Hahnel A. Isolation and transplantation of spermatogonia in sheep. Theriogenology 2006;66(9):2091-103. PMID: 16870245 [DOI:10.1016/j.theriogenology.2006.03.039]
26. Phillips BT, Gassei K, Orwig KE. Spermatogonial stem cell regulation and spermatogenesis. Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci 2010;365(1546):1663-78. PMID: 20403877 [DOI:10.1098/rstb.2010.0026]
27. Houdebine LM. Production of pharmaceutical proteins by transgenic animals. Comp Immunol Microbiol Infect Dis 2009;32(2):107-21. PMID: 18243312 [DOI:10.1016/j.cimid.2007.11.005]
28. Abbasi H, Tahmoorespur M, Hosseini SM, Nasiri Z, Bahadorani M, Hajian M, et al. THY1 as a reliable marker for enrichment of undifferentiated spermatogonia in the goat. Theriogenology 2013;80(8):923-32. PMID: 23987985 [DOI:10.1016/j.theriogenology.2013.07.020]
29. Izadyar F, Spierenberg GT, Creemers LB, den Ouden K, de Rooij DG. Isolation and purification of type A spermatogonia from the bovine testis. Reproduction 2002;124(1):85-94. PMID: 12090922 [DOI:10.1530/reprod/124.1.85]
30. Shirazi MS, Heidari B, Shirazi A, Zarnani AH, Jeddi-Tehrani M, Rahmati-Ahmadabadi M, et al. Morphologic and proliferative characteristics of goat type A spermatogonia in the presence of different sets of growth factors. J Assist Reprod Genet 2014;31(11):1519-31. PMID: 25194750 [DOI:10.1007/s10815-014-0301-5]
31. Eslahi N, Hadjighassem MR, Joghataei MT, Mirzapour T, Bakhtiyari M, Shakeri M, et al. The effects of poly L-lactic acid nanofiber scaffold on mouse spermatogonial stem cell culture. Int J Nanomedicine 2013;8:4563-76. PMID: 24348035 [DOI:10.2147/IJN.S45535]
32. Kon Y, Endoh D, Iwanaga T. Expression of protein gene product 9.5, a neuronal ubiquitin C-terminal hydrolase, and its developing change in sertoli cells of mouse testis. Mol Reprod Dev 1999;54(4):333-41. PMID: 10542373 https://doi.org/10.1002/(SICI)1098-2795(199912)54:4<333::AID-MRD3>3.0.CO;2-8 [DOI:10.1002/(SICI)1098-2795(199912)54:43.0.CO;2-8]
33. Zhang Z, Hill J, Holland M, Kurihara Y, Loveland KL. Bovine sertoli cells colonize and form tubules in murine hosts following transplantation and grafting procedures. J Androl 2008;29(4):418-30. PMID: 18326509 [DOI:10.2164/jandrol.107.004465]
34. Savvulidi F, Ptacek M, Savvulidi Vargova K, Stadnik L. Manipulation of spermatogonial stem cells in livestock species. J Anim Sci Biotechnol 2019;10:46. PMID: 31205688 [DOI:10.1186/s40104-019-0355-4]
35. Jegou B. The Sertoli-germ cell communication network in mammals. Int Rev Cytol 1993;147:25-96. PMID: 8225836 [DOI:10.1016/S0074-7696(08)60766-4]
36. Meroni SB, Riera MF, Pellizzari EH, Cigorraga SB. Regulation of rat Sertoli cell function by FSH: possible role of phosphatidylinositol 3-kinase/protein kinase B pathway. J Endocrinol 2002;174(2):195-204. PMID: 12176658 [DOI:10.1677/joe.0.1740195]
37. Mullaney BP, Skinner MK. Basic fibroblast growth factor (bFGF) gene expression and protein production during pubertal development of the seminiferous tubule: follicle-stimulating hormone-induced Sertoli cell bFGF expression. Endocrinology 1992;131(6):2928-34. PMID: 1446630 [DOI:10.1210/endo.131.6.1446630]
38. Bahadorani M, Hosseini SM, Abedi P, Abbasi H, Nasr-Esfahani MH. Glial cell line-derived neurotrophic factor in combination with insulin-like growth factor 1 and basic fibroblast growth factor promote in vitro culture of goat spermatogonial stem cells. Growth Factors 2015;33(3):181-91. PMID: 26154310 [DOI:10.3109/08977194.2015.1062758]
39. Ishii K, Kanatsu-Shinohara M, Toyokuni S, Shinohara T. FGF2 mediates mouse spermatogonial stem cell self-renewal via upregulation of Etv5 and Bcl6b through MAP2K1 activation. Development 2012;139(10):1734-43. PMID: 22491947 [DOI:10.1242/dev.076539]
40. Rossi P, Dolci S. Paracrine Mechanisms involved in the control of early stages of mammalian spermatogenesis. Front Endocrinol 2013;4:181. PMID: 24324457 [DOI:10.3389/fendo.2013.00181]
41. Zhang S, Li W, Zhu C, Wang X, Li Z, Zhang J, et al. Sertoli cell-specific expression of metastasis-associated protein 2 (MTA2) is required for transcriptional regulation of the follicle-stimulating hormone receptor (FSHR) gene during spermatogenesis. J Biol Chem 2012;287(48):40471-83. PMID: 23086931 [DOI:10.1074/jbc.M112.383802]
42. Monaco L, Foulkes NS, Sassone-Corsi P. Pituitary follicle-stimulating hormone (FSH) induces CREM gene expression in Sertoli cells: involvement in long-term desensitization of the FSH receptor. Proc Natl Acad Sci U S A 1995;92(23):10673-7. PMID: 7479863 [DOI:10.1073/pnas.92.23.10673]

ارسال نظر درباره این مقاله : نام کاربری یا پست الکترونیک شما:
CAPTCHA

ارسال پیام به نویسنده مسئول


بازنشر اطلاعات
Creative Commons License این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است.

کلیه حقوق این وب سایت متعلق به مجله دانشگاه علوم پزشکی قم می باشد.

طراحی و برنامه نویسی : یکتاوب افزار شرق
© 2026 CC BY-NC 4.0 | Qom University of Medical Sciences Journal

Designed & Developed by : Yektaweb