مجله دانشگاه علوم پزشکی قم

مقدمه
فرایند سالمندی، یکی از تغییرات طبیعی است که در طول زمان در همه موجودات رخ می‌دهد و روندی مداوم دارد. در‌نتیجه سالمندی ظرفیت تقسیم سلولی، رشد و عملکرد فرد کاهش یافته و در آخر منجر به مرگ می‌شود.
سیر این فرایند در افراد، مختص به خود فرد و همراه با واکنش و تغییرات گوناگونی در دستگاه‌های مختلف بدن است که علت واحدی برای آن وجود ندارد. از آنجا که افراد مسن مستعد ابتلا به بیماری‌های متعدد هستند؛ بنابراین شاید در مقایسه با جمعیت جوان با خطر بیشتری مواجه شوند [1] که ممکن است به دنبال سواد سلامت ناکافی، وجود هم‌زمان اختلالات شناختی، بینایی یا شنوایی باشد [2]‌.
یکی از عوامل مهم شکل‌دهنده رفتارهای بهداشتی توسط سالمندان، خودکارآمدی است. خودکارآمدی، میزانی از احساس تسلط فرد درباره توانایی انجام فعالیت‌های مدنظر و اطمینانی است که شخص با آن رفتار خاصی را با توجه به موقعیت معینی انجام داده و انتظار نتایج مورد نظر را دارد و به عنوان یک مفهوم ویژه در سالمندان برای انجام موفقیت‌آمیز رفتارهای خودمراقبتی محسوب می‌شود [3].
این بررسی نشان داد که سالمندی سالم و موفق، منوط به داشتن احساس درونی مثبت، رضایت از گذشته و حال و شادکامی است [4]‌. محققان شادکامی را معادل موفقیت دانسته و نشان می‌دهند که افراد دارای شادکامی، سالم‌تر و موفق‌تر بوده و از سلامت، قدرت تصمیم‌گیری و تعامل بیشتری با سایرین برخوردار هستند [6 ،5]. در خصوص شادکامی در سالمندان و ارتباط آن با سایر متغیرهای جسمانی، روانی و اجتماعی مطالعات متعددی انجام شده است.
چی و همکاران نشان دادند که شادکامی می‌تواند برای زندگی طولانی‌تر در افراد مسن مفید باشد [7]. در یک مطالعه موردی در افراد مسن اسپانیایی که تحت مراقبت در سرای سالمندان بودند، مشخص شد که اغلب سالمندان دارای احساس شادکامی، از کیفیت زندگی و رضایتمندی خوبی برخوردار هستند [8]. در‌خصوص ارتباط شادکامی با خودکارآمدی و تأثیر شادکامی بر خودکارآمدی مطالعاتی معدودی وجود دارند [12-9]؛ بنابراین محقق بر آن شد تا ارتباط بین شادکامی سالمندان ساکن در سرای سالمندان را با متغیر خودکارآمدی بررسی کند. خودکارآمدی در سالمندان بسیار مهم است و مطالعات، تأثیر خودکارآمدی بر جنبه‌های مختلف زندگی سالمندان را روشن کرده‌اند. برای نمونه، سالمندانی که تحت برنامه ارتقای خودکارآمدی قرار گرفته بودند، دارای عملکرد فیزیکی مطلوب‌تر بودند و رضایتمندی بیشتری از زندگی داشتند [13].
روش بررسی
این پژوهش یک پژوهش مقطعی (توصیفی-تحلیلی) است و سالمندان دچار بیماری مزمن شهرستان تبریز، جامعه بیماران را تشکیل می‌دهند. معیارهای ورود به تحقیق شامل سن شصت سال و بالاتر، داشتن بیماری مزمن بیش از شش ماه، ساکن شهرستان تبریز بودن (حداقل از یک سال قبل) و فقدان اختلال شناختی واضح بود.
بیماران با عدم تمایل به شرکت در طرح، بی‌جواب گذاشتن تعداد زیادی از سؤالات و دادن چند جواب به تعداد زیادی از سؤالات، از مطالعه حذف شدند. در این مطالعه روش نمونه‌گیری تصادفی بود و سالمندان در دسترس که تمایل به مصاحبه داشتند، انتخاب شدند. تعداد نمونه انتخابی برای پژوهش با استفاده از فرمول ذکرشده در پژوهش، 132 سالمند با سن شصت سال و بالاتر  بود.
ابزار پژوهش شامل سه پرسش‌نامه اطلاعات جمعیت‌شناختی که شامل (سن، جنس، میزان تحصیلات، شغل، وضعیت تأهل و مدت بیماری)، پرسش‌نامه شادکامی آکسفورد‌، مقیاس باورهای خودکارآمدی عمومی و پرسشنامه خودکارآمدی شرر بود. پس از گردآوری داده‌ها، با سطح خطای ۵ درصد و سطح اطمینان ۹۹ درصد با استفاده از آزمون‌های آماری تحلیل واریانس، تی تست، آنالیز رگرسیون و ضریب همبستگی پیرسون توسط نرم‌افزار آماری SPSS نسخه‌22  تجزیه و تحلیل شدند.
فرمول حجم نمونه در فرمول شماره 1 نشان داده است.
1.
یافته‌ها
در این تحقیق، 132 نفر از سالمند واجد شرایط با میانگین سنی 15/7‌±‌28/75 سال که 74 نفر زن (5/56 درصد) و 57 نفر مرد (5/43 درصد) بودند. اطلاعات جمعیت‌شناختی افراد مورد مطالعه در جدول شماره 1 اشاره شده است. میانگین پرسش‌نامه شادکامی 76/43 با انحراف معیار 85/14 به دست آمد که میانگین نمره به‌دست‌آمده با متوسط نمرات (5/43) اختلاف قابل‌توجهی نداشت. همچنین کمترین نمره 13، بیشترین نمره 78، دامنه نمرات 65 و میانه داده‌ها 43 به دست آمد.
همچنین حیطه‌های شادکامی نیز در جدول شماره 2 قابل مشاهده است. میانگین خودکارآمدی سالمندان ساکن سرای سالمندان 58/30 با انحراف معیار 09/6 به دست آمد. 25 نفر (9/18 درصد) نمره زیر 25 و 107 نفر (1/81 درصد) نمره بالای 25 داشتند در بررسی توزیع فراوانی، نمره خودکارآمدی سالمندان ساکن سرای سالمندان و ارتباط آن با ویژگی‌های جمعیت‌شناختی، متغیرهای جنسیت (02/0=P)، شغل (03/0=P) و داشتن پول کافی جهت رفع نیازهای خود (008/0=P) معنادار نشان داد، اما سایر متغیرهای جمعیت‌شناختی معنادار نبودند (05/0<P) (جدول شماره 3).
در بررسی میانگین و انحراف معیار خودکارآمدی سالمندان مبتلا به بیماری مزمن مقیمِ سرای سالمندان بیشترین میانگین مربوط به گویه (اگر تلاش لازم را داشته باشم، می‌توانم بیشتر مسائل را حل کنم) با مقدار 27/3 و کمترین مقدار مربوط به گویه (اگر کسی با من مخالفت کند، من می‌توانم برای دست یافتن به آنچه که می‌خواهم، راه و روش و ابزاری پیدا کنم) با مقدار میانگین 97/0 بود (جدول شماره 4). با توجه به آنالیز رگرسیون، خودکارآمدی سالمندان ساکن سرای سالمندان از بین متغیرهای جمعیت‌شناختی، بیشترین ارتباط با تحصیلات (04/0=P) و تأهل (04/0=P) داشت (جدول شماره 5).
نتایج تحلیل همبستگی پیرسون نشان داد که در بررسی ارتباط شادکامی سالمندان مبتلا به بیماری مزمن و خودکارآمدی آن‌ها بیشترین همبستگی بین (زمانی که با مشکلی مواجه می‌شوم، معمولاً می‌توانم چندین راه‌حل پیدا کنم) و احساس زیبایی‌شناسی (001/0>P، 46/0=r) و کمترین همبستگی بین (اگر کسی با من مخالفت کند، من می‌توانم برای دست یافتن به آنچه که می‌خواهم، راه و روش و ابزاری پیدا کنم) و رضایت از زندگی 002/0-=P‌، 002/0-=r) بود.
همچنین همبستگی بین شادکامی و خودکارآمدی (001/0>P‌، 4/0=r) مشاهده شد. با توجه به اینکه ضریب همبستگی مثبت (4/0=r) به دست آمد و مشخص شد که با افزایش شادکامی، خودکارآمدی سالمندان نیز افزایش می‌یابد (جدول شماره 6).
بحث
در مطالعه حاضر سالمندان دچار بیماری مزمن ساکن سرای سالمندان از میزان شادکامی متوسط برخوردار بودند که مطالعه  شاه و همکاران در میان سالمندان مالزیایی نشان داد که 2/70 درصد سالمندان از شادکامی برخوردار هستند [14]. در مطالعه‌ای توسط نئوکلئوس و آپوستولو به منظور کشف رابطه عوامل متعدد تأثیرگذار بر شادکامی سالمندان در تحلیل‌های کوواریانس چندمتغیره، سه متغیر شادکامی (درصد احساس شادکامی، درصد احساس ناراحتی و درصد احساس خنثی بودن) به عنوان متغیرهای وابسته و محل زندگی، سلامت، وضعیت تأهل، سن، درآمد و جنس متغیرهای مستقل در نظر گرفته شد.
بررسی‌ها نشان داد که  محل زندگی، تأثیر قابل ملاحظه‌ای بر میزان شادکامی سالمندان دارد. به این ترتیب که سالمندانِ ساکن سرای سالمندان، شادکامی کمتری در مقایسه با سالمندانی که در منازل خود زندگی می‌کنند، نشان می‌دهند.
علاوه بر این، سلامت تأثیر قابل‌توجهی در احساس عدم شادکامی دارد، به نحوی که با کم شدن سلامت سالمندان، درصد احساس عدم شادکامی افزایش می‌یابد [15]. همچنین مشابه با یافته‌های حاضر، مطالعه الماسی و همکاران نشان داد که سالمندان از میزان شادکامی متوسطی برخوردار بودند که مغایر با یافته‌های این مطالعه تحقیق یادشده و حاکی از آن است که میزان درآمد و سرمایه اجتماعی قادر به تبیین احساس شادکامی هستند. همچنین همسو با یافته‌های ما این مطالعه نشان می‌دهد شادکامی در افراد متأهل بالاتر است [16].
میزان شادکامی سالمندانِ دچار بیماری مزمنِ مقیم سرای سالمندان تنها با تأهل ارتباط معنادار داشت. مطالعه سامنگرن و همکاران نشان داد که میان درک شادکامی در میان مناطق روستایی، حومه و شهری و همچنین در مردان و زنان، میزان تحصیلات و شغل تفاوت معناداری وجود دارد [17] .
یافته‌های مطالعه حاضر، حاکی از آن است که حدود 81 درصد سالمندانِ ساکن سرای سالمندان که مبتلا به بیماری مزمن هستند، از نمره خودکارآمدی بالایی برخوردارند. اغلب گویه‌های خودکارآمدی مانند گویه‌های مرتبط با مدیریت مسائل دشوار و موقعیت‌های پیش‌بینی‌نشده و یافتن راه حل برای مسائل دشوار نیز میانگین بالایی نشان دادند.

در این راستا پرومین و همکاران نشان دادند که سالمندان مورد مطالعه، درک خودکارآمدی را در سطح متوسط ​​گزارش کرده و سالمندان دچار بیماری مزمن نمره سطح بالایی در مدیریت عاطفی دارند [18]. در مطالعه حاضر، خودکارآمدی سالمندان مقیم سرای سالمندان با جنس، شغل و دارا بودن درآمد کافی برای رفع نیازها ارتباط معنادار داشت.
یافته‌های مطالعه نشان داد که شادکامی در حالت کلی دارای همبستگی مثبت با خودکارآمدی سالمندانِ دچار بیماری مزمن ساکن سرای سالمندان است و همان‌طور که مشاهده شد با افزایش شادکامی، خودکارآمدی سالمندان نیز افزایش می‌یابد.
در این مطالعه در بررسی ابعاد شادکامی، سالمندان احساس زیبابی‌شناسی بالایی گزارش می‌کنند. از این رو، می‌توان اذعان کرد احساس زیبایی‌شناسی یک مؤلفه مهم در ارتقای خودکارآمدی سالمندان محسوب می‌شود. امانی در راستای یافته‌های به‌دست‌آمده نشان داد بین شادکامی با عزت نفس سالمندان، ارتباط مثبت و معناداری وجود دارد [19].
اینکه شادکامی تا چه اندازه می‌تواند خودکارآمدی سالمندان مبتلا به بیماری مزمن را تبیین کند، مطالعه حاضر گویای آن است که این میزان پایین است. این یافته شاید تداعی‌کننده این موضوع باشد که در کنار شادکامی به احتمال زیاد متغیرهای روان‌شناختی دیگری وجود دارند که می‌توانند میزان خودکارآمدی سالمندان مورد مطالعه را تحت‌الشعاع قرار دهند. در این مطالعه، خودکارآمدی به عنوان متغیر مهم و تأثیرگذار بر عملکرد سالمندان دچار بیماری مزمن بر رفتارهایی چون تبعیت از درمان مورد توجه محققین است.

درواقع، خودکارآمدی به توانایی ادراک‌شده شخص برای عملکرد مؤثر در شرایط مختلف اشاره دارد و به عنوان توانایی بیماران در مدیریت علائم بیماری‌های مزمن محسوب می‌شود. در بیمارانی که خودکارآمدی بالایی در کنار آمدن با بیماری‌های مزمن خود دارند، توانایی درک‌شده در مدیریت چالش‌های مربوط به بیماری و احساس کنترل بر زندگی‌شان بیشتر خواهد بود [20].
در مطالعه حاضر، مؤلفه خودکارآمدی هم به عنوان یک زیرمجموعه‌ای از شادکامی و هم به‌طور مستقل به عنوان متغیری مشتمل بر مقولات مختلفی است که عملکرد سالمندان در خودکارآمدی را نشان می‌دهد.
در یک نگاه شاید چنین برداشت شود که چرا ارتباط بین شادکامی و خودکارآمدی بررسی شده است؟ مگر خودکارآمدی، جزئی از شادکامی محسوب نمی‌شود. در پاسخ به این سؤال یادآوری می‌شود که خودکارآمدی، به عنوان یکی از عناصر اساسی در دست‌یابی به شادکامی مطرح است. همان‌طور که قبلاً در تعریف خودکارآمدی بیان شد، خودکارآمدی، اعتقاد فرد به توانایی خود برای تأثیرگذاری در وقایع زندگی است که با افزایش خودمراقبتی در سالمندان و به عنوان یک واسطه برای تغییر در رفتارهای بهداشتی و استفاده از سیستم مراقبت‌های سلامت عمل می‌کند.
برای سالمندان، خودکارآمدی به افزایش انرژی، خواب بهتر، کاهش درد و ناراحتی، افزایش انعطاف‌پذیری در برابر افسردگی و سلامت کلی بهتر همراه است [21]؛ بنابراین خودکارآمدی که دربرگیرنده جنبه‌های مختلفی از مدیریت و مواجهه و کنترل بر رویدادهای پیش روی است، در این مطالعه بررسی شده است.
برخلاف این مطالعه، مطالعات مختلف رابطه شادکامی سالمندانِ سرای سالمندان را با سایر متغیرها مانند امید به زندگی، ابعاد کیفیت زندگی شامل سلامت جسمی، روان‌شناختی، روابط اجتماعی و روانی، رضایت از زندگی، پذیرش خود، قدردانی و بخشش مطرح می‌کنند [22]، حال آنکه مطالعه ما شادکامی را متغیر تأثیرگذار بر خودکارآمدی نشان می‌دهد.

مشابه با یافته‌های این مطالعه مبنی بر نقش پیش‌بینی‌کننده شادکامی بر خودکارآمدی طهماسبی‌پور، در یک مطالعه تحلیلی-مقطعی در یک جامعه پژوهشی متفاوت، یعنی دانشجویان با استفاده از پرسش‌نامه شادکامی آکسفورد و پرسش‌نامه خودکارآمدی شرر نشان می‌دهد که شادکامی و خرده‌مقیاس‌های آن به‌طور قابل‌توجهی خودکارآمدی را پیش‌بینی می‌کنند [23]. همچنین اِروزکان و همکاران در مطالعه‌ای روی 556 دانشجو، ارتباط مثبت و معنا‌داری بین شادی ذهنی و خودکارآمدی نشان دادند [24].
در راستای تحقیق حاضر لارا، نقش خودکارآمدی را بر شادکامی سالمندان مطالعه کرده و نشان می‌دهد خودکارآمدی از طریق خوش‌بینی و حمایت اجتماعی با افزایش بهزیستی ذهنی، شادکامی بیشتری برای سالمندان به ارمغان می‌آورد. به بیان دیگر، این تحقیق تأثیر واسطه ارتباط شادکامی با خودکارآمدی سالمندان از طریق سلامت روانی تعدیل‌شده توسط حمایت اجتماعی و خوش‌بینی را مطرح می‌کند [25].

در هر صورت، در مطالعه حاضر نقش متغیر‌هایی از این دست در رابطه بین شادکامی و خودکارآمدی تحلیل نشده است و احتمالاً با ورود چنین متغیر‌هایی میزان پیشگویی خودکارآمدی توسط شادکامی نیز تحت تأثیر قرار خواهد گرفت.
نتیجه‌گیری
 میزان شادکامی با خودکارآمدی در سالمندان مقیم آسایشگاه دچار بیماری‌های مزمن ارتباط مستقیمی دارد. نقصان هریک از این مؤلفه‌ها باعث ضعف و ناکارآمدی عملکردی سالمندان می‌شود. با توجه به گسترش روزافزون میزان سالمندان، توجه هرچه بیشتر به افزایش و ارتقای میزان شادکامی مهم می‌شود.
البته این پژوهش با محدودیت‌هایی همراه بود که پیشنهاد می‌شود تا با حجم نمونه و محدوده جغرافیایی بزرگ‌تر بررسی وسیع‌تری انجام شود تا ادبیات متراکم و منسجمی در خصوص نحوه به‌کارگیری متغیرهای مورد پژوهش فراهم شود.
در این پژوهش، نمونه‌ها فقط از ‌سراهای سالمندان مقیم تبریز انتخاب شدند و پیشنهاد می‌شود از همه سالمندان دچار بیماری‌ مزمن جهت مطالعه دقیق‌تر استفاده شود و سالمندانی که فقط  دچار بیماری مزمن نیستند هم در مطالعه آتی استفاده شود تا نتایج همه سالمندان سنجیده‌تر و جامع‌تر بیان شود.
ملاحظات اخلاقی
پیروی از اصول اخلاق پژوهش
مقاله حاضر با کد IR.SHAHED.REC.1399.132 مورد تأیید کمیته اخلاق دانشگاه شاهد قرار گرفته است.
حامی مالی
این تحقیق هیچ‌گونه کمک مالی از سازمان‌های تأمین مالی در بخش‌های عمومی، تجاری یا غیرانتفاعی دریافت نکرده است.
مشارکت نویسندگان
طراحی تحقیق، تحلیل و نظارت بر نگارش مقاله: رضا نوروززاده، تحلیل و همکاری در نگارش و بازبینی مقاله: رضا نوروززاده، علی زارع‌پور مقدمی.
تعارض منافع
بنابر اظهار نویسندگان این مقاله تعارض منافع ندارد.
تشکر و قدردانی
بدین وسیله از معاونت پژوهشی دانشگاه شاهد و تمامی افراد شرکت کننده در پژوهش اعم از کارکنان و سالمندان سرای سالمندان شهرستان تبریز که همکاری صمیمانه داشتند،تشکر و قدردانی می گردد.