دوره 16، شماره 10 - ( دی 1401 )
جلد 16 شماره 10 صفحات 803-786 |
برگشت به فهرست نسخه ها
Ethics code: IR.KAUMS.NUHEPM.REC.1401.047
Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Zare M, Tagharrobi Z. The Framework of Designing, Reporting, and Evaluating the Methodological Quality for Psychometric Studies: The Revised COSMIN Checklists. Qom Univ Med Sci J 2023; 16 (10) :786-803
URL: http://journal.muq.ac.ir/article-1-3594-fa.html
URL: http://journal.muq.ac.ir/article-1-3594-fa.html
زارع محمد، تقربی زهرا. چارچوب طراحی، گزارش و ارزیابی کیفیت روششناسی مطالعات روانسنجی: چکلیستهای تجدیدنظرشده کاسمین. مجله دانشگاه علوم پزشکی قم. 1401; 16 (10) :786-803
محمد زارع1 
، زهرا تقربی*2
، زهرا تقربی*2
1- مرکز تحقیقات پرستاری تروما، دانشکده پرستاری و مامایی، دانشگاه علومپزشکی و خدمات بهداشتیدرمانی کاشان، کاشان، ایران
2- مرکز تحقیقات پرستاری تروما، دانشکده پرستاری و مامایی، دانشگاه علومپزشکی و خدمات بهداشتیدرمانی کاشان، کاشان، ایران ،tagharrobi.za@kaums.ac.ir
2- مرکز تحقیقات پرستاری تروما، دانشکده پرستاری و مامایی، دانشگاه علومپزشکی و خدمات بهداشتیدرمانی کاشان، کاشان، ایران ،
واژههای کلیدی: روانسنجی، چکلیست، سوگیری، طراحی پژوهش،گزارش پژوهش
متن کامل [PDF 932 kb]
(701 دریافت)
| چکیده (HTML) (1497 مشاهده)
متن کامل: (574 مشاهده)
مقدمه
سنجههای پیامدی گزارششده توسط بیمار شامل جنبههای مختلفی از وضعیت سلامتی هستند که مستقیماً توسط بیماران بیان میشوند و سایر افراد در تفسیر آن دخالت ندارند [1]. یکی از چالشهای ارزیابی این سنجهها، کیفیت ابزارهای اندازهگیری است [2، 3]. در این زمینه، مطالعات روانسنجی وظیفه سنجش ویژگیهای هریک از ابزارهای معرفیشده را برعهده دارند؛ بهطوریکه مطالعات ارائهدهنده ویژگیهای روانسنجی مطلوب، ابزار قابلاعتمادتری را معرفی میکنند [4].
باتوجهبه تعدد روزافزون ابزارهای اندازهگیری سازههای مرتبط با سلامتی (بهویژه سنجههای پیامدی گزارششده توسط بیمار)، بررسی سیستماتیک ویژگیهای روانسنجی ابزارها جهت انتخاب و کاربست بهترین ابزار ضروری است [5]. اگر کیفیت سنجش ویژگیهای روانسنجی یک ابزار مطلوب باشد، میتوان از نتایج در راستای کیفیت مطلوب ابزار موردنظر استفاده کرد؛ از سوی دیگر، زمانی که کیفیت روششناسی یک مطالعه روانسنجی ناکافی باشد، نمیتوان به نتایج مطالعه اعتماد کرد و کیفیت ابزار موردمطالعه نامشخص باقی خواهد ماند [6]. بنابراین وجود یک مقیاس یا چکلیست جهت ارزیابی کیفیت مطالعات روانسنجی ابزار، مهم تلقی میشود [7، 8].
برخی از پژوهشگران حوزه روانسنجی ابزار، کیفیت روششناسی مطالعات را در قالب مطالعات مروری ارزیابی کردهاند [9-11]؛ برای مثال، هایود و همکاران براساس تعداد و نوع ارزیابیها [9]، ویند و همکاران مطابق هدف مطالعات، جامعه پژوهش، روش تجزیهوتحلیل و ارائه نتایج آماری [10] و مارینوس و همکاران براساس مناسب بودن حجم نمونه و آنالیزها [11] کیفیت مطالعات روانسنجی را بررسی کردند. بااینحال، روش یکسانی جهت سنجش کیفیت این مطالعات، مورد استفاده قرار نگرفته است. اختلاف در معیارهای تصمیمگیری جهت تعیین کیفیت مطالعات میتواند به عدم قضاوت صحیح و سردرگمی بیشازپیش متخصصان حوزههای مرتبط منجر شود. بنابراین وجود یک مقیاس جامع و معتبر لازم و ضروری است [4].
به این منظور موکینک و همکاران، در یک مطالعه بینالمللی براساس روش دلفی در سال 2006 با همکاری یک گروه چندرشتهای از محققان حوزه روانسنجی ابزار، استانداردهای مبتنی بر اجماع جهت انتخاب ابزارهای اندازهگیری سلامت را توسعه دادند. این مطالعه با تأکید بر ارزیابی کیفیت روششناسی مطالعات روانسنجی انجام شد و نهایتاً منجر به معرفی چکلیست کاسمین شد [4]. چکلیست کاسمین را میتوان در بررسی سیستماتیک کیفیت مطالعات روانسنجی ابزار با تمرکز بر ویژگیهای اندازهگیری ابزارها استفاده کرد. همچنین، این چکلیست میتواند بهعنوان راهنمایی برای طراحی یا گزارش مطالعات روانسنجی ابزار استفاده شود. علاوهبراین، پژوهشگران، داوران و یا ویراستاران مجلات میتوانند از این چکلیست جهت ارزیابی کیفیت ویژگیهای روانسنجی مطالعات ابزارسازی استفاده کنند [7، 12]. اگرچه چکلیست کاسمین در ابتدا صرفاً برای ارزیابی سنجههای پیامدی گزارششده توسط بیمار توسعه یافت و تأیید شد، اما در برخی مطالعات از معیارهای آن جهت ارزیابی سنجههای پیامدی گزارششده توسط غیربیماران نیز استفاده شده است [13].
باتوجهبه تعدد ابزارهای معرفیشده و نیاز روزافزون به ارزیابی کیفیت مطالعات روانسنجی ابزار و همچنین تغییرات ساختاری چکلیست کاسمین در سالهای اخیر، مقاله حاضر با هدف معرفی چکلیستهای کاسمین و توصیف راهنمای گزارش کاسمین انجام شد.
روش بررسی
مطالعه حاضر، یک مرور روایتی است. جامعه پژوهش شامل کلیه مقالات علمی درزمینه ارزیابی کیفیت مطالعات روانسنجی ابزار با استفاده از چکلیست کاسمین است. در این مطالعه، اطلاعات با جستوجوی نظاممند در پایگاههای اطلاعاتی بینالمللی وبآوساینس، پابمد، اسکوپوس، سیناهل، پروکوئست و همچنین پایگاههای فارسیزبان ایرانداک، مگایران، مرکز اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی و پایگاه استنادی علوم جهان اسلام بدون در نظر گرفتن محدودیت زمانی (تا جولای 2022) گردآوری شد.
جستوجوی مقالات مرتبط براساس استراتژی پیشنهادشده توسط پژوهشگران کاسمین [14] و با استفاده از کلیدواژههایInstrument ،method ،compar ،psychometric clinimetr ،outcome ،assess ،measure ،observ ،reproducib ،analys ،reliab ،valid ،coefficient و test یا معادل فارسی آنها با استفاده از عملگرهای AND و OR انجام شد. جهت اطمینان از بازیابی کلیه منابع، جستوجو به 2 روش نسلی و نسبی نیز انجام شد.
یافتهها
نتایج این مطالعه در 2 بخش شامل تاریخچه چکلیست کاسمین و معرفی چکلیستهای کاسمین ارائه شده است.
تاریخچه چکلیست کاسمین
در اولین مطالعه بینالمللی کاسمین که در سال 2006 به روش دلفی انجام شد، کارگروهی متشکل از 57 متخصص در رشتههایی نظیر اپیدمیولوژی، سنجش و اندازهگیری، آمار و آمار زیستی (با میانگین 20 سال سابقه در حوزه روانسنجی ابزار)، یک طبقهبندی از ویژگیهای اندازهگیری ابزارها معرفی کردند که در تصویر شماره 1 نشان داده شده است [4، 8، 12]. برایناساس 3 حوزه روایی، پایایی و قابلیت پاسخگویی از یکدیگر تفکیک شدند که تعاریف هریک از ویژگیها مختصراً در جدول شماره 1 بیان شده است [8].
برایناساس، چکلیستی متشکل از دوازده بخش ارائه شد که هر بخش بر یک ویژگی خاص اندازهگیری، تمرکز دارد و بهصورت جداگانه ارزیابی میشود. بخشهای چکلیست کاسمین عبارتاند از: 9 بخش شامل سنجش ویژگیهای روانسنجی (همسانی درونی، پایایی، خطای اندازهگیری، روایی محتوا، روایی ساختاری، آزمون فرضیه، روایی بینفرهنگی، روایی ملاکی و قابلیت پاسخگویی)، 1 بخش حاوی استاندارهای مطالعات درمورد تفسیرپذیری و 2 بخش شامل الزامات کلی جهت ارزیابی تعمیمپذیری و ارزیابی مقالاتی که از نظریه سؤال-پاسخ استفاده کردند. تعداد سؤالات در هر بخش از چکلیست کاسمین از 5 تا 18 مورد، متغیر است و با گزینههای «+» (بله)، «-» (خیر)، «؟» (نامشخص) و یا «NA» (غیرقابلانجام) قابلیت پاسخدهی دارند [4، 7، 8].
نسخه اولیه چکلیست کاسمین در یک فرایند 4 مرحلهای تکمیل میشود که در تصویر شماره 2 نشان داده شده است [7]. در ابتدا باید مشخص شود کدامیک از ویژگیهای روانسنجی باید در مطالعه موردنظر، ارزیابی شوند. در مرحله دوم، باتوجهبه تفاوت بین نظریههای کلاسیک آزمون و سؤال-پاسخ، روشهای آماری مرتبط نیز بررسی میشوند [15]. نظریه کلاسیک آزمون، عموماً بر عملکرد آزمونها و نمرات کسبشده تمرکز دارد؛ درحالیکه تمرکز نظریه سؤال-پاسخ بر عملکرد سؤالات و توانایی و نحوه برخورد پاسخدهندگان به سؤال است [16]. در مرحله سوم، باتوجهبه نوع ارزیابی تعیینشده در مرحله اول، بخشهای موردنظر برای مطالعه تکمیل میشود. بهعنوان مرحله نهایی، تعمیمپذیری برای ویژگیهای شناساییشده در مرحله اول ارزیابی میشود [15].
در نسخه اولیه چکلیست کاسمین، چگونگی نمرهدهی کلی کیفیت مطالعات روانسنجی بیان نشده است. درواقع، هدف این چکلیست، تبدیل کیفیت به کمیت نیست، چراکه همه معیارهای کیفیت روانسنجی از اهمیت یکسانی برخوردار نیستند [17]. بااینحال، روشهای مختلفی در این زمینه بیان شده است. درنهایت پژوهشگران کاسمین در سال 2012، سیستم رتبهبندی 4 امتیازی جهت ارزیابی کیفیت مطالعات روانسنجی را پیشنهاد دادند [6].
پس از مدتی باتوجهبه محدودیتهای نسخه اصلی چکلیست کاسمین و با هدف سهولت استفاده جهت اهداف مختلف، پژوهشگران کاسمین تصمیم به ویرایش چکلیست و ارائه نسخههای مجزا گرفتند [18]؛ چراکه استانداردهای موجود در هر چکلیست کمی متفاوت خواهد بود. برای مثال، استاندارد تعیین حجم نمونه، هنگام طراحی مطالعات مفید و ضروری است و هنگام گزارشدهی مطالعات روانسنجی، بیشتر استانداردهای گزارش مقادیر گمشده مطرح است [19].
چکلیستهای کاسمین
پس از مرور گسترده و تشکیل کمیتههای مجزا منطبق بر اهداف کاسمین، چکلیستهای زیر از یکدیگر تفکیک و بهصورت جداگانه معرفی شدند:
- چکلیست خطر سوگیری کاسمین [18]؛
- ابزار خطر سوگیری کاسمین جهت ارزیابی کیفیت مطالعات با تأکید بر پایایی یا خطای اندازهگیری [20]؛
- چکلیست طراحی مطالعه کاسمین [21]؛
- راهنمای گزارش کاسمین [1].
با معرفی چکلیستهای جدید، هسته مرکزی کاسمین به پژوهشگران توصیه کردند ضمن عدم استفاده از نسخه اولیه، ازاینپس صرفاً از نسخههای جدید معرفیشده استفاده کنند [19].
چکلیست خطر سوگیری کاسمین
چکلیست خطر سوگیری کاسمین [18] بهعنوان اولین جایگزین نسخه اصلی [8] در سال 2018 معرفی شد. این چکلیست با هدف ارزیابی کیفیت روششناسی مطالعات روانسنجی و غربالگری انواع سوگیریها ارائه شده است [18]. عبارت سوگیری، براساس دستورالعمل کاکرین برای مرورهای سیستماتیک کارآزماییها و مطالعات تشخیصی استفاده شده است. سوگیری عبارت است از هرگونه مداخله، تعصب یا نفوذ در مطالعه که به تغییر در نتایج منجر شود. انواع سوگیری شامل سوگیری انتخاب، سوگیری اطلاعات و سوگیری مخدوششدگی میشود [22]. بررسی وجود برخی از انواع سوگیری در مطالعات روانسنجی ابزار، مهم و حیاتی هستند [18].
چکلیست خطر سوگیری کاسمین شامل استانداردها و الزامات طراحی و روشهای آماری مناسب در مطالعات روانسنجی ابزار است که برای هر ویژگی، یک بخش سوگیری نیز مطرح شده است [23]. این چکلیست در قالب یک مطالعه دلفی با اجماع گروهی متشکل از 57 متخصص روانسنجی طراحی شده است. برخی از تغییرات این نسخه شامل مرتب کردن ویژگیهای سنجش روانسنجی ابزار، سنجش جداگانه همسانی درونی برای هر مقیاس یا زیرمقیاس و ترجیح در کاربست روش آماری آلفای کرونباخ بود [18]. مشابه نسخه اصلی چکلیست، در چکلیست خطر سوگیری کاسمین نیز روشهای آماری مبتنی بر نظریههای کلاسیک آزمون و سؤال-پاسخ و رویکرد اندازهگیری راش گنجانده شده است.
این چکلیست از 10 بخش استانداردهای توسعه سنجههای پیامدی گزارششده توسط بیمار تشکیل شده است که شامل [1] توسعه سنجههای پیامدی گزارششده توسط بیمار (طراحی سنجه پیامدی گزارششده توسط بیمار و مصاحبه شناختی یا آزمون اولیه)، [2] روایی محتوا (نظرسنجی در ارتباط با مرتبط بودن، جامعیت و قابلدرک بودن از بیماران و متخصصان)، [3] روایی ساختاری، [4] همسانی درونی، [5] روایی بینفرهنگی / ثبات اندازهگیری، [6] پایایی، [7] خطای اندازهگیری، [8] روایی ملاکی، [9] آزمون فرضیه جهت روایی سازه (روایی همگرا و روایی افتراقی یا مقایسه گروههای شناختهشده) و [10] قابلیت پاسخگویی (رویکرد معیاری شامل مقایسه با استاندارد طلایی و رویکرد سازهای شامل مقایسه با سایر ابزارهای سنجش پیامد، مقایسه بین گروههای شناختهشده و مداخلات قبل و بعد جهت آزمون فرضیه) است [1، 18، 23].
جهت ارزیابی کیفیت روششناسی هر مطالعه با استفاده از چکلیست خطر سوگیری کاسمین، هر استاندارد ارائهشده در طیف بسیار خوب، کافی، مشکوک و ناکافی ارزیابی میشود. درنهایت پایینترین رتبهبندی از هر استاندارد ارائهشده در هر کادر جهت ارزیابی کلی در نظر گرفته میشود. در مواردی که استاندارد موردنظر برای مطالعه قابلاستفاده نیست، از گزینه «غیرقابلاجرا» استفاده میشود [1، 18، 23].
ابزار خطر سوگیری کاسمین جهت ارزیابی کیفیت مطالعات با تأکید بر پایایی یا خطای اندازهگیری
یکی از مهمترین ویژگیهای سنجههای پیامدی گزارششده توسط بیمار، میزان تغییرات واقعی است که با تکرار سنجش توسط ابزار رخ میدهد. ازآنجاییکه گروهی از ابزارهای سنجش سلامت نظیر سنجههای پیامدی گزارششده توسط پزشک، سنجههای پیامدی عملکرد محور، سنجههای پیامدی گزارششده توسط ناظر و تستهای آزمایشگاهی، منابع تأثیرگذار و تغییردهنده نمرات بیشتری دارند، بنابراین معمولاً از ساختار پیچیدهتری در روانسنجی بهرهمند هستند [24]. در این زمینه، مطالعاتی بهعنوان مطالعات باکیفیت مطرح هستند که بازتابی از میزان خطای اندازهگیری و قابلیت اطمینان ابزار در شرایط مختلف را فراهم کنند؛ بنابراین ارزیابی کیفیت مطالعات درزمینه قابلیت اطمینان و خطای اندازهگیری همواره بهعنوان یکی از چالشهای پژوهشگران حوزه روانسنجی ابزار مطرح است [20، 24]. در این راستا، پژوهشگران کاسمین در سال 2020 با هدف تعیین پایایی یا خطای اندازهگیری ابزارهای پیچیده، نسخه دیگری از ابزار خطر سوگیری را براساس روش دلفی ارائه دادند.
این ابزار از 2 بخش تشکیل شده است. هدف از بخش اول چکلیست، کمک به درک و آگاهیبخشی به پژوهشگران در ارتباط با پتانسیل ابزار در سنجش ویژگیهای پایایی و خطای اندازهگیری است. برای درک این موضوع باید 7 عنصر پژوهش، مشخص و واضح شود. در این راستا عناصر تشکیلدهنده سؤال پژوهش باید تعیین شود که شامل [1] نام ابزار سنجش پیامد، [2] نسخه ابزار یا روش عملیاتیسازی پروتکل اندازهگیری، [3] ساختار مورد اندازهگیری توسط ابزار، [4] تشخیص ویژگی مرتبط با پایایی (شاخصهای نسبی نظیر ضریب همبستگی درونخوشهای، ضریب تعمیمپذیری فی φ یا کاپا κ) یا خطای اندازهگیری (شاخصهای مطلق نظیر خطای استاندارد اندازهگیری، محدودیتهای توافق، حداقل تغییر قابلتشخیص یا درصد توافق خاص) در ابزار، [5] تعیین اجزایی از ابزار اندازهگیری که تکرار خواهند شد (بهویژه زمانیکه فقط بخشی از ابزار تکرار میشود)، [6] تعیین منابعی که تغییر خواهند کرد (نظیر زمان یا رخداد، متخصصان، وسایل و یا سایر اجزای اندازهگیری) و [7] مشخصات جمعیت موردمطالعه، هستند [20].
بخش دوم چکلیست جهت ارزیابی کیفیت یک مطالعه پیرامون ویژگیهای پایایی یا خطای اندازهگیری طراحی شده است. این بخش شامل استانداردهایی است که قابلیت اعتماد به ابزار را بررسی میکند. سنجش پایایی با استفاده از 6 استاندارد درمورد الزامات طراحی و 3 استاندارد درمورد روشهای آماری ترجیحی انجام میشود. سنجش خطای اندازهگیری با استفاده از همان 6 استاندارد پیرامون الزامات طراحی و 2 استاندارد دیگر درمورد روشهای آماری ترجیحی (متفاوت از استانداردهای سنجش پایایی) صورت میگیرد؛ چراکه طراحی مطالعه برای ویژگیهای پایایی و خطای اندازهگیری مشابه است و از دادههای یکسانی در این مرحله استفاده میشود، اما روشهای آماری مورداستفاده متفاوت خواهد بود. در این بخش، همانند چکلیست خطر سوگیری کاسمین، هر استاندارد در طیف بسیار خوب، کافی، مشکوک، ناکافی و غیرقابلاجرا ارزیابی میشود [20].
چکلیست طراحی مطالعه کاسمین
چکلیست طراحی مطالعه کاسمین [21] براساس نسخه اصلی چکلیست کاسمین [8] جهت استفاده پژوهشگران حین طراحی مطالعات با تأکید بر ویژگیهای روانسنجی سنجههای پیامدی گزارششده توسط بیمار در سال 2019 معرفی شده است [21].
این چکلیست از 10 بخش تشکیل شده است. در هر بخش از این چکلیست، استانداردهایی برای مطالعات خاص با تأکید بر ویژگیهای روانسنجی ابزار مطرح میشود که شامل [1]توصیههای کلی برای طراحی یک مطالعه سنجش ویژگیهای روانسنجی ابزار، [2] روایی محتوا، [3] روایی ساختاری، [4]همسانی درونی، [5] روایی بین فرهنگی / ثبات اندازهگیری، [6]پایایی و خطای اندازهگیری، [7] روایی ملاکی (باتوجهبه ماهیت خودگزارشدهی ابزارهای سنجههای پیامدی گزارششده توسط بیمار، هیچ استاندارد طلایی برای این ابزارها وجود ندارد و صرفاً میتوان از نسخه طولانی برای بررسی ویژگیهای روانسنجی نسخه کوتاه همان ابزار استفاده کرد)، [8] آزمون فرضیه جهت سنجش روایی سازه (شامل روایی همگرا و روایی واگرا یا مقایسه گروههای شناختهشده)، [9] و قابلیت پاسخگویی (رویکرد معیاری شامل مقایسه با استاندارد طلایی و رویکرد سازهای شامل مقایسه با سایر ابزارهای سنجش پیامد، مقایسه بین گروههای شناختهشده و مداخلات قبل و بعد جهت آزمون فرضیه) و [10]فرایند ترجمه است. با وجود اینکه فرایند ترجمه، بهعنوان یک ویژگی اندازهگیری مطرح نیست، اما یک فرایند ترجمه خوب، به ارائه نسخه معتبرتر از سنجههای پیامدی گزارششده توسط بیمار منجر میشود. بنابراین استانداردهای ترجمه یک سنجه پیامدی در فرایند ترجمه ابزار نیز در قالب بخش دهم چکلیست ارائه شده است [18, 21]. در بخشهای 3 و 4 (روایی ساختاری و همسانی درونی)، ابزارهایی موردبررسی قرار میگیرند که براساس مدل بازتابی طراحی شده باشند و از نوع تکوینی نباشند. همچنین در صورت چندبعدی بودن، استانداردهای مذکور باید برای هریک از خرده مقیاسها نیز بررسی شوند [18, 21].
در این چکلیست، مطابق مقیاس رتبهبندی چکلیست خطر سوگیری کاسمین، هر استاندارد در طیف بسیار خوب، کافی، مشکوک، ناکافی و غیرقابلاجرا رتبهبندی میشود؛ این رتبهبندی با هدف درک بهتر کیفیت طراحی مطالعه صورت میگیرد تا مسائل مهم و جزئیات ضروری در طراحی مطالعات روانسنجی فراموش نشوند [21].
راهنمای گزارش کاسمین
پژوهشگران کاسمین با همکاری دانشگاه میشیگان در سال 2021، دستورالعملی را برای گزارش مطالعات مرتبط با سنجش ویژگیهای روانسنجی ابزارهای پیامدی گزارششده توسط بیمار فراهم کردهاند که تحت عنوان راهنمای گزارش کاسمین منتشر شده است [25]. استفاده از این چکلیست در گزارش مطالعات روانسنجی حائز اهمیت است؛ چراکه با بهبود گزارشدهی، شفافیت ویژگیهای ابزارها افزایش مییابد و میتوان با اعتماد بیشتری از یافتههای مطالعات و ابزار مورد نظر استفاده کرد [21، 25].
این راهنما، مجموعهای از استانداردها پیرامون ویژگیهای روانسنجی در مطالعات مرتبط ارائه میدهد که شامل توصیههای عمومی برای کلیه مطالعات روانسنجی و توصیههای اختصاصی در ارتباط با هریک از ویژگیهای روانسنجی میشود. توصیههای عمومی شامل استانداردهایی برای بهبود گزارشدهی در عنوان (3 مورد)، چکیده (7 مورد)، مقدمه (6 مورد)، مواد و روشها (8 مورد)، نتایج (3 مورد)، بحث (6 مورد)، نتیجهگیری (1 مورد) و سایر اطلاعات لازم (1 مورد؛ در ارتباط با تضاد منافع) است. توصیههای اختصاصی، استانداردهای گزارشدهی مربوط به روایی محتوا (7 مورد)، روایی ساختاری (2 مورد)، همسانی درونی (3 مورد)، روایی بین فرهنگی / ثبات اندازهگیری (3 مورد)، پایایی (3 مورد)، خطای اندازهگیری (2 مورد)، روایی ملاکی (3 مورد)، آزمون فرضیه جهت روایی سازه (5 مورد) و قابلیت پاسخگویی (9 مورد) را شامل میشوند.
باتوجهبه اهمیت این موضوع، مقاله حاضر به ارائه نسخه فارسی این راهنما پرداخته است که در جدول شماره 2 ارائه شده است [25].
بحث
مطالعه حاضر به بررسی و معرفی آخرین نسخه چکلیستهای کاسمین پرداخته است. همگام با توسعه علم روانسنجی ابزار، پژوهشگران کاسمین نیز با هدف تقویت پایایی و سهولت استفاده توسط محققان به تغییر نسخه اصلی چکلیست پرداختند. این تغییرات به تفکیک چکلیست به 4 نسخه متفاوت و بهبود ساختاری ابزار شد. با وجود تغییرات ایجادشده در ابزار، همچنان چالشهایی پیرامون چکلیستها مطرح است.
ارزیابیهای صورتگرفته توسط چکلیست کاسمین، صرفاً نشاندهنده کیفیت مطالعات روانسنجی ابزار است و نباید بهعنوان معیاری جهت سنجش کیفیت یک ابزار اندازهگیری مورد استفاده قرار گیرد. بهعبارتدیگر، در صورت عدم بررسی یا شواهد ناکافی از سنجش یک یا چند ویژگی روانسنجی خاص در یک مطالعه، کیفیت مطالعه پایین در نظر گرفته میشود؛ چراکه کلیه معیارهای چکلیست کاسمین را برآورده نمیکند [26]. بنابراین ممکن است که تصمیمگیریهای بالینی توسط متخصصان علوم بالینی نظیر پزشکان و پیراپزشکان را تحت تأثیر قرار دهد. به نظر میرسد بهتر است که این موضوع، در کلیه چکلیستها برای محققانی که قصد استفاده از این چکلیستها را دارند، شفافسازی شود.
سنجههای پیامدی گزارششده توسط بیمار شامل طیف وسیعی از ابزارها هستند که هرکدام ممکن است به روششناسی متفاوتی جهت توسعه ابزار نیاز داشته باشند. ازآنجاییکه چکلیست کاسمین براساس تخصص و تجربه اعضای کمیته کاسمین توسعه یافته است و تعداد زیادی از توسعهدهندگان سنجههای پیامدی گزارششده توسط بیمارِ موردبررسی در مطالعه شرکت نداشتند و یا انصراف دادند [27]، این چکلیست بهعنوان یک ابزار مبتنی بر نظرات در نظر گرفته میشود، نه مبتنی بر شواهد؛ بنابراین این انتقاد به چکلیست وارد است که ممکن است برخی از روشها یا ویژگیها در نظر گرفته نشده باشد. امید است که با بهروزرسانی نسخههای جدیدتر و کاربست روشهای جامعتر در توسعه چکلیست، این مورد برطرف شود.
از سوی دیگر، در نظر گرفتن همیشگی چکلیست کاسمین بهعنوان یک معیار جامع در ارزیابی کیفیت مطالعات روانسنجی، ممکن است به توقف یا کند شدن روند توسعه علم اندازهگیری منجر شود. چراکه طراحان ابزار، همچنان در جستوجوی اجرای استانداردهای گذشته در مطالعات هستند و برخی از انواع سنجههای پیامدی و ویژگیهای روانسنجی مرتبط با آنها در نظر گرفته نخواهد شد [27].
همانند سایر ابزارها، پایایی چکلیستهای کاسمین نیز باید توسط پژوهشگران بررسی شود. باتوجهبه انجام عمده مطالعات سنجش پایایی این چکلیست توسط محققان اصلی، به نظر میرسد بهتر است این مهم توسط پژوهشگران بیطرف انجام شود [27]. در این زمینه، اسکرز ضمن بیان نکات مثبت درمورد چکلیست کاسمین، ادعا میکند که قابلیت اطمینان بین ارزیابان در نسخه اولیه چکلیست کاسمین پایین است و درصد توافق رتبهبندیها برای حدود یکسوم توصیهها کمتر از 80 درصد گزارش شده است [28]. بنابراین باتوجهبه معرفی نسخههای تجدیدنظرشده، لازم است تا مطالعات بیشتری در این زمینه انجام شود.
یکی دیگر از محدودیتهای مطرحشده، تخصصی بودن چکلیستهای کاسمین و بهتبع آن، نیاز به زمان زیاد جهت آموزش نحوه تکمیل چکلیستها و ارزیابی مطالعات است؛ بنابراین متخصصان حوزههایی بهجز روانسنجی نظیر پزشکان و پیراپزشکانی که بر بهبود کیفیت ارائه مراقبتها متمرکز هستند، قادر به کاربست این چکلیست نخواهند بود و مسئولیت ارزیابی کیفیت مطالعات روانسنجی، صرفاً برعهده محققان حوزه روانسنجی ابزار خواهد بود.
از نکات مهمی که باید در حوزه سنجش ویژگیهای روانسنجی ابزار به آن توجه داشت، عدم یکسان بودن اهمیت ویژگیهای روانسنجی در تصمیمگیریهای بالینی است. بنابراین به نظر میرسد بهتر است برای تصمیمگیریها یا اهداف بالینی معیارهای مناسبتری تعریف و ارائه شود [26]. همچنین چکلیست کاسمین، برخی از شاخصهای مهم کیفیت روانسنجی ابزار نظیر تولید و کاهش گویه و اعتبار داخلی را در نظر نگرفته یا به اندازه کافی توصیف نکرده است [29]. همچنین باتوجهبه اهمیت جزئیات مورد استفاده در بخش روایی ساختاری، در چکلیست کاسمین مسائل مهمی نظیر انتخاب روش استخراج عوامل در تحلیل عاملی اکتشافی (محوریابی مؤلفههای اصلی یا تحلیل عامل مشترک، انتخاب و توجیه روش چرخش (مثل چرخش متعامد) یا مایل و یا تصمیمگیری درمورد تعداد عوامل مرتبط، در نظر گرفته نشده است [30].
باتوجهبه جامعیت چکلیستهای کاسمین، میتوان در مواردی از این ابزارها جهت ارزیابی کیفیت طراحی، گزارش و نقد سنجههای پیامدی گزارششده توسط غیر بیماران (ابزارهایی بهجز سنجههای پیامدی گزارششده توسط بیمار) نیز استفاده کرد [13] که از نقاط قوت این چکلیستها به شمار میرود.
نتیجهگیری
باتوجهبه نیاز به استفاده از سنجههای پیامدی معتبر و قابلاطمینان در تحقیقات و بالین و همچنین تعدد روزافزون ابزارها پیرامون هریک از سازههای مرتبط با سلامتی، نیاز به وجود یک مقیاس جهت ارائه استاندارهای مرتبط با سنجش ویژگیهای روانسنجی ابزارها بیشازپیش احساس میشود که چکلیستهای کاسمین، این مهم را با ارائه شاخصهای منطقی تا حدود زیادی برطرف میکنند. با وجود مطرح شدن برخی از محدودیتها پیرامون این چکلیست، چکلیستهای کاسمین میتوانند تا حدود زیادی در بررسیهای سیستماتیک کیفیت مطالعات روانسنجی، طراحی مطالعات و یا گزارش مقالات روانسنجی ابزار توسط پژوهشگران، داوران و ویراستاران مجلات استفاده شوند.
باتوجهبه اهمیت کیفیت طراحی، گزارش و نقد مطالعات روانسنجی ابزار، پیشنهاد میشود که محققان با شیوه ترجمه مستقیم و غیرمستقیم، اقدام به ترجمه چکلیست خطر سوگیری، ابزار خطر سوگیری جهت ارزیابی کیفیت مطالعات با تأکید بر پایایی یا خطای اندازهگیری، چکلیست طراحی مطالعه و راهنمای گزارش، به زبان فارسی کنند. همچنین در وبسایتهای مجلات پژوهشی، یک فرمت اختصاصی برای مطالعات روانسنجی ابزار براساس چکلیستهای کاسمین بهعنوان راهنمای نویسندگان و داوران مقالات روانسنجی، تنظیم و بارگذاری شود.
ملاحظات اخلاقی
پیروی از اصول اخلاق پژوهش
مطالعه مروری حاضر با تأییدیه اخلاق در دانشگاه علومپزشکی کاشان انجام شده است (کد اخلاق: IR.KAUMS.NUHEPM.REC.1401.047).
حامی مالی
مطالعه حاضر، فاقد حامی مالی بوده است.
مشارکت نویسندگان
تمام نویسندگان در طراحی، اجرا و نگارش کلیه بخشهای این مطالعه مشارکت داشتهاند.
تعارض منافع
نویسندگان هیچ تعارض منافعی در این مطالعه نداشتهاند.
تشکر و قدردانی
بدینوسیله از کلیه محققان بهویژه پژوهشگران کاسمین که مقالات آنها در این مطالعه مورد نقد و بررسی قرار گرفت و همچنین کمیته اخلاق دانشگاه علومپزشکی کاشان تشکر و قدردانی میشود.
سنجههای پیامدی گزارششده توسط بیمار شامل جنبههای مختلفی از وضعیت سلامتی هستند که مستقیماً توسط بیماران بیان میشوند و سایر افراد در تفسیر آن دخالت ندارند [1]. یکی از چالشهای ارزیابی این سنجهها، کیفیت ابزارهای اندازهگیری است [2، 3]. در این زمینه، مطالعات روانسنجی وظیفه سنجش ویژگیهای هریک از ابزارهای معرفیشده را برعهده دارند؛ بهطوریکه مطالعات ارائهدهنده ویژگیهای روانسنجی مطلوب، ابزار قابلاعتمادتری را معرفی میکنند [4].
باتوجهبه تعدد روزافزون ابزارهای اندازهگیری سازههای مرتبط با سلامتی (بهویژه سنجههای پیامدی گزارششده توسط بیمار)، بررسی سیستماتیک ویژگیهای روانسنجی ابزارها جهت انتخاب و کاربست بهترین ابزار ضروری است [5]. اگر کیفیت سنجش ویژگیهای روانسنجی یک ابزار مطلوب باشد، میتوان از نتایج در راستای کیفیت مطلوب ابزار موردنظر استفاده کرد؛ از سوی دیگر، زمانی که کیفیت روششناسی یک مطالعه روانسنجی ناکافی باشد، نمیتوان به نتایج مطالعه اعتماد کرد و کیفیت ابزار موردمطالعه نامشخص باقی خواهد ماند [6]. بنابراین وجود یک مقیاس یا چکلیست جهت ارزیابی کیفیت مطالعات روانسنجی ابزار، مهم تلقی میشود [7، 8].
برخی از پژوهشگران حوزه روانسنجی ابزار، کیفیت روششناسی مطالعات را در قالب مطالعات مروری ارزیابی کردهاند [9-11]؛ برای مثال، هایود و همکاران براساس تعداد و نوع ارزیابیها [9]، ویند و همکاران مطابق هدف مطالعات، جامعه پژوهش، روش تجزیهوتحلیل و ارائه نتایج آماری [10] و مارینوس و همکاران براساس مناسب بودن حجم نمونه و آنالیزها [11] کیفیت مطالعات روانسنجی را بررسی کردند. بااینحال، روش یکسانی جهت سنجش کیفیت این مطالعات، مورد استفاده قرار نگرفته است. اختلاف در معیارهای تصمیمگیری جهت تعیین کیفیت مطالعات میتواند به عدم قضاوت صحیح و سردرگمی بیشازپیش متخصصان حوزههای مرتبط منجر شود. بنابراین وجود یک مقیاس جامع و معتبر لازم و ضروری است [4].
به این منظور موکینک و همکاران، در یک مطالعه بینالمللی براساس روش دلفی در سال 2006 با همکاری یک گروه چندرشتهای از محققان حوزه روانسنجی ابزار، استانداردهای مبتنی بر اجماع جهت انتخاب ابزارهای اندازهگیری سلامت را توسعه دادند. این مطالعه با تأکید بر ارزیابی کیفیت روششناسی مطالعات روانسنجی انجام شد و نهایتاً منجر به معرفی چکلیست کاسمین شد [4]. چکلیست کاسمین را میتوان در بررسی سیستماتیک کیفیت مطالعات روانسنجی ابزار با تمرکز بر ویژگیهای اندازهگیری ابزارها استفاده کرد. همچنین، این چکلیست میتواند بهعنوان راهنمایی برای طراحی یا گزارش مطالعات روانسنجی ابزار استفاده شود. علاوهبراین، پژوهشگران، داوران و یا ویراستاران مجلات میتوانند از این چکلیست جهت ارزیابی کیفیت ویژگیهای روانسنجی مطالعات ابزارسازی استفاده کنند [7، 12]. اگرچه چکلیست کاسمین در ابتدا صرفاً برای ارزیابی سنجههای پیامدی گزارششده توسط بیمار توسعه یافت و تأیید شد، اما در برخی مطالعات از معیارهای آن جهت ارزیابی سنجههای پیامدی گزارششده توسط غیربیماران نیز استفاده شده است [13].
باتوجهبه تعدد ابزارهای معرفیشده و نیاز روزافزون به ارزیابی کیفیت مطالعات روانسنجی ابزار و همچنین تغییرات ساختاری چکلیست کاسمین در سالهای اخیر، مقاله حاضر با هدف معرفی چکلیستهای کاسمین و توصیف راهنمای گزارش کاسمین انجام شد.
روش بررسی
مطالعه حاضر، یک مرور روایتی است. جامعه پژوهش شامل کلیه مقالات علمی درزمینه ارزیابی کیفیت مطالعات روانسنجی ابزار با استفاده از چکلیست کاسمین است. در این مطالعه، اطلاعات با جستوجوی نظاممند در پایگاههای اطلاعاتی بینالمللی وبآوساینس، پابمد، اسکوپوس، سیناهل، پروکوئست و همچنین پایگاههای فارسیزبان ایرانداک، مگایران، مرکز اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی و پایگاه استنادی علوم جهان اسلام بدون در نظر گرفتن محدودیت زمانی (تا جولای 2022) گردآوری شد.
جستوجوی مقالات مرتبط براساس استراتژی پیشنهادشده توسط پژوهشگران کاسمین [14] و با استفاده از کلیدواژههایInstrument ،method ،compar ،psychometric clinimetr ،outcome ،assess ،measure ،observ ،reproducib ،analys ،reliab ،valid ،coefficient و test یا معادل فارسی آنها با استفاده از عملگرهای AND و OR انجام شد. جهت اطمینان از بازیابی کلیه منابع، جستوجو به 2 روش نسلی و نسبی نیز انجام شد.
یافتهها
نتایج این مطالعه در 2 بخش شامل تاریخچه چکلیست کاسمین و معرفی چکلیستهای کاسمین ارائه شده است.
تاریخچه چکلیست کاسمین
در اولین مطالعه بینالمللی کاسمین که در سال 2006 به روش دلفی انجام شد، کارگروهی متشکل از 57 متخصص در رشتههایی نظیر اپیدمیولوژی، سنجش و اندازهگیری، آمار و آمار زیستی (با میانگین 20 سال سابقه در حوزه روانسنجی ابزار)، یک طبقهبندی از ویژگیهای اندازهگیری ابزارها معرفی کردند که در تصویر شماره 1 نشان داده شده است [4، 8، 12]. برایناساس 3 حوزه روایی، پایایی و قابلیت پاسخگویی از یکدیگر تفکیک شدند که تعاریف هریک از ویژگیها مختصراً در جدول شماره 1 بیان شده است [8].
برایناساس، چکلیستی متشکل از دوازده بخش ارائه شد که هر بخش بر یک ویژگی خاص اندازهگیری، تمرکز دارد و بهصورت جداگانه ارزیابی میشود. بخشهای چکلیست کاسمین عبارتاند از: 9 بخش شامل سنجش ویژگیهای روانسنجی (همسانی درونی، پایایی، خطای اندازهگیری، روایی محتوا، روایی ساختاری، آزمون فرضیه، روایی بینفرهنگی، روایی ملاکی و قابلیت پاسخگویی)، 1 بخش حاوی استاندارهای مطالعات درمورد تفسیرپذیری و 2 بخش شامل الزامات کلی جهت ارزیابی تعمیمپذیری و ارزیابی مقالاتی که از نظریه سؤال-پاسخ استفاده کردند. تعداد سؤالات در هر بخش از چکلیست کاسمین از 5 تا 18 مورد، متغیر است و با گزینههای «+» (بله)، «-» (خیر)، «؟» (نامشخص) و یا «NA» (غیرقابلانجام) قابلیت پاسخدهی دارند [4، 7، 8].
نسخه اولیه چکلیست کاسمین در یک فرایند 4 مرحلهای تکمیل میشود که در تصویر شماره 2 نشان داده شده است [7]. در ابتدا باید مشخص شود کدامیک از ویژگیهای روانسنجی باید در مطالعه موردنظر، ارزیابی شوند. در مرحله دوم، باتوجهبه تفاوت بین نظریههای کلاسیک آزمون و سؤال-پاسخ، روشهای آماری مرتبط نیز بررسی میشوند [15]. نظریه کلاسیک آزمون، عموماً بر عملکرد آزمونها و نمرات کسبشده تمرکز دارد؛ درحالیکه تمرکز نظریه سؤال-پاسخ بر عملکرد سؤالات و توانایی و نحوه برخورد پاسخدهندگان به سؤال است [16]. در مرحله سوم، باتوجهبه نوع ارزیابی تعیینشده در مرحله اول، بخشهای موردنظر برای مطالعه تکمیل میشود. بهعنوان مرحله نهایی، تعمیمپذیری برای ویژگیهای شناساییشده در مرحله اول ارزیابی میشود [15].
در نسخه اولیه چکلیست کاسمین، چگونگی نمرهدهی کلی کیفیت مطالعات روانسنجی بیان نشده است. درواقع، هدف این چکلیست، تبدیل کیفیت به کمیت نیست، چراکه همه معیارهای کیفیت روانسنجی از اهمیت یکسانی برخوردار نیستند [17]. بااینحال، روشهای مختلفی در این زمینه بیان شده است. درنهایت پژوهشگران کاسمین در سال 2012، سیستم رتبهبندی 4 امتیازی جهت ارزیابی کیفیت مطالعات روانسنجی را پیشنهاد دادند [6].
پس از مدتی باتوجهبه محدودیتهای نسخه اصلی چکلیست کاسمین و با هدف سهولت استفاده جهت اهداف مختلف، پژوهشگران کاسمین تصمیم به ویرایش چکلیست و ارائه نسخههای مجزا گرفتند [18]؛ چراکه استانداردهای موجود در هر چکلیست کمی متفاوت خواهد بود. برای مثال، استاندارد تعیین حجم نمونه، هنگام طراحی مطالعات مفید و ضروری است و هنگام گزارشدهی مطالعات روانسنجی، بیشتر استانداردهای گزارش مقادیر گمشده مطرح است [19].
چکلیستهای کاسمین
پس از مرور گسترده و تشکیل کمیتههای مجزا منطبق بر اهداف کاسمین، چکلیستهای زیر از یکدیگر تفکیک و بهصورت جداگانه معرفی شدند:
- چکلیست خطر سوگیری کاسمین [18]؛
- ابزار خطر سوگیری کاسمین جهت ارزیابی کیفیت مطالعات با تأکید بر پایایی یا خطای اندازهگیری [20]؛
- چکلیست طراحی مطالعه کاسمین [21]؛
- راهنمای گزارش کاسمین [1].
با معرفی چکلیستهای جدید، هسته مرکزی کاسمین به پژوهشگران توصیه کردند ضمن عدم استفاده از نسخه اولیه، ازاینپس صرفاً از نسخههای جدید معرفیشده استفاده کنند [19].
چکلیست خطر سوگیری کاسمین
چکلیست خطر سوگیری کاسمین [18] بهعنوان اولین جایگزین نسخه اصلی [8] در سال 2018 معرفی شد. این چکلیست با هدف ارزیابی کیفیت روششناسی مطالعات روانسنجی و غربالگری انواع سوگیریها ارائه شده است [18]. عبارت سوگیری، براساس دستورالعمل کاکرین برای مرورهای سیستماتیک کارآزماییها و مطالعات تشخیصی استفاده شده است. سوگیری عبارت است از هرگونه مداخله، تعصب یا نفوذ در مطالعه که به تغییر در نتایج منجر شود. انواع سوگیری شامل سوگیری انتخاب، سوگیری اطلاعات و سوگیری مخدوششدگی میشود [22]. بررسی وجود برخی از انواع سوگیری در مطالعات روانسنجی ابزار، مهم و حیاتی هستند [18].
چکلیست خطر سوگیری کاسمین شامل استانداردها و الزامات طراحی و روشهای آماری مناسب در مطالعات روانسنجی ابزار است که برای هر ویژگی، یک بخش سوگیری نیز مطرح شده است [23]. این چکلیست در قالب یک مطالعه دلفی با اجماع گروهی متشکل از 57 متخصص روانسنجی طراحی شده است. برخی از تغییرات این نسخه شامل مرتب کردن ویژگیهای سنجش روانسنجی ابزار، سنجش جداگانه همسانی درونی برای هر مقیاس یا زیرمقیاس و ترجیح در کاربست روش آماری آلفای کرونباخ بود [18]. مشابه نسخه اصلی چکلیست، در چکلیست خطر سوگیری کاسمین نیز روشهای آماری مبتنی بر نظریههای کلاسیک آزمون و سؤال-پاسخ و رویکرد اندازهگیری راش گنجانده شده است.
این چکلیست از 10 بخش استانداردهای توسعه سنجههای پیامدی گزارششده توسط بیمار تشکیل شده است که شامل [1] توسعه سنجههای پیامدی گزارششده توسط بیمار (طراحی سنجه پیامدی گزارششده توسط بیمار و مصاحبه شناختی یا آزمون اولیه)، [2] روایی محتوا (نظرسنجی در ارتباط با مرتبط بودن، جامعیت و قابلدرک بودن از بیماران و متخصصان)، [3] روایی ساختاری، [4] همسانی درونی، [5] روایی بینفرهنگی / ثبات اندازهگیری، [6] پایایی، [7] خطای اندازهگیری، [8] روایی ملاکی، [9] آزمون فرضیه جهت روایی سازه (روایی همگرا و روایی افتراقی یا مقایسه گروههای شناختهشده) و [10] قابلیت پاسخگویی (رویکرد معیاری شامل مقایسه با استاندارد طلایی و رویکرد سازهای شامل مقایسه با سایر ابزارهای سنجش پیامد، مقایسه بین گروههای شناختهشده و مداخلات قبل و بعد جهت آزمون فرضیه) است [1، 18، 23].
جهت ارزیابی کیفیت روششناسی هر مطالعه با استفاده از چکلیست خطر سوگیری کاسمین، هر استاندارد ارائهشده در طیف بسیار خوب، کافی، مشکوک و ناکافی ارزیابی میشود. درنهایت پایینترین رتبهبندی از هر استاندارد ارائهشده در هر کادر جهت ارزیابی کلی در نظر گرفته میشود. در مواردی که استاندارد موردنظر برای مطالعه قابلاستفاده نیست، از گزینه «غیرقابلاجرا» استفاده میشود [1، 18، 23].
ابزار خطر سوگیری کاسمین جهت ارزیابی کیفیت مطالعات با تأکید بر پایایی یا خطای اندازهگیری
یکی از مهمترین ویژگیهای سنجههای پیامدی گزارششده توسط بیمار، میزان تغییرات واقعی است که با تکرار سنجش توسط ابزار رخ میدهد. ازآنجاییکه گروهی از ابزارهای سنجش سلامت نظیر سنجههای پیامدی گزارششده توسط پزشک، سنجههای پیامدی عملکرد محور، سنجههای پیامدی گزارششده توسط ناظر و تستهای آزمایشگاهی، منابع تأثیرگذار و تغییردهنده نمرات بیشتری دارند، بنابراین معمولاً از ساختار پیچیدهتری در روانسنجی بهرهمند هستند [24]. در این زمینه، مطالعاتی بهعنوان مطالعات باکیفیت مطرح هستند که بازتابی از میزان خطای اندازهگیری و قابلیت اطمینان ابزار در شرایط مختلف را فراهم کنند؛ بنابراین ارزیابی کیفیت مطالعات درزمینه قابلیت اطمینان و خطای اندازهگیری همواره بهعنوان یکی از چالشهای پژوهشگران حوزه روانسنجی ابزار مطرح است [20، 24]. در این راستا، پژوهشگران کاسمین در سال 2020 با هدف تعیین پایایی یا خطای اندازهگیری ابزارهای پیچیده، نسخه دیگری از ابزار خطر سوگیری را براساس روش دلفی ارائه دادند.
این ابزار از 2 بخش تشکیل شده است. هدف از بخش اول چکلیست، کمک به درک و آگاهیبخشی به پژوهشگران در ارتباط با پتانسیل ابزار در سنجش ویژگیهای پایایی و خطای اندازهگیری است. برای درک این موضوع باید 7 عنصر پژوهش، مشخص و واضح شود. در این راستا عناصر تشکیلدهنده سؤال پژوهش باید تعیین شود که شامل [1] نام ابزار سنجش پیامد، [2] نسخه ابزار یا روش عملیاتیسازی پروتکل اندازهگیری، [3] ساختار مورد اندازهگیری توسط ابزار، [4] تشخیص ویژگی مرتبط با پایایی (شاخصهای نسبی نظیر ضریب همبستگی درونخوشهای، ضریب تعمیمپذیری فی φ یا کاپا κ) یا خطای اندازهگیری (شاخصهای مطلق نظیر خطای استاندارد اندازهگیری، محدودیتهای توافق، حداقل تغییر قابلتشخیص یا درصد توافق خاص) در ابزار، [5] تعیین اجزایی از ابزار اندازهگیری که تکرار خواهند شد (بهویژه زمانیکه فقط بخشی از ابزار تکرار میشود)، [6] تعیین منابعی که تغییر خواهند کرد (نظیر زمان یا رخداد، متخصصان، وسایل و یا سایر اجزای اندازهگیری) و [7] مشخصات جمعیت موردمطالعه، هستند [20].
بخش دوم چکلیست جهت ارزیابی کیفیت یک مطالعه پیرامون ویژگیهای پایایی یا خطای اندازهگیری طراحی شده است. این بخش شامل استانداردهایی است که قابلیت اعتماد به ابزار را بررسی میکند. سنجش پایایی با استفاده از 6 استاندارد درمورد الزامات طراحی و 3 استاندارد درمورد روشهای آماری ترجیحی انجام میشود. سنجش خطای اندازهگیری با استفاده از همان 6 استاندارد پیرامون الزامات طراحی و 2 استاندارد دیگر درمورد روشهای آماری ترجیحی (متفاوت از استانداردهای سنجش پایایی) صورت میگیرد؛ چراکه طراحی مطالعه برای ویژگیهای پایایی و خطای اندازهگیری مشابه است و از دادههای یکسانی در این مرحله استفاده میشود، اما روشهای آماری مورداستفاده متفاوت خواهد بود. در این بخش، همانند چکلیست خطر سوگیری کاسمین، هر استاندارد در طیف بسیار خوب، کافی، مشکوک، ناکافی و غیرقابلاجرا ارزیابی میشود [20].
چکلیست طراحی مطالعه کاسمین
چکلیست طراحی مطالعه کاسمین [21] براساس نسخه اصلی چکلیست کاسمین [8] جهت استفاده پژوهشگران حین طراحی مطالعات با تأکید بر ویژگیهای روانسنجی سنجههای پیامدی گزارششده توسط بیمار در سال 2019 معرفی شده است [21].
این چکلیست از 10 بخش تشکیل شده است. در هر بخش از این چکلیست، استانداردهایی برای مطالعات خاص با تأکید بر ویژگیهای روانسنجی ابزار مطرح میشود که شامل [1]توصیههای کلی برای طراحی یک مطالعه سنجش ویژگیهای روانسنجی ابزار، [2] روایی محتوا، [3] روایی ساختاری، [4]همسانی درونی، [5] روایی بین فرهنگی / ثبات اندازهگیری، [6]پایایی و خطای اندازهگیری، [7] روایی ملاکی (باتوجهبه ماهیت خودگزارشدهی ابزارهای سنجههای پیامدی گزارششده توسط بیمار، هیچ استاندارد طلایی برای این ابزارها وجود ندارد و صرفاً میتوان از نسخه طولانی برای بررسی ویژگیهای روانسنجی نسخه کوتاه همان ابزار استفاده کرد)، [8] آزمون فرضیه جهت سنجش روایی سازه (شامل روایی همگرا و روایی واگرا یا مقایسه گروههای شناختهشده)، [9] و قابلیت پاسخگویی (رویکرد معیاری شامل مقایسه با استاندارد طلایی و رویکرد سازهای شامل مقایسه با سایر ابزارهای سنجش پیامد، مقایسه بین گروههای شناختهشده و مداخلات قبل و بعد جهت آزمون فرضیه) و [10]فرایند ترجمه است. با وجود اینکه فرایند ترجمه، بهعنوان یک ویژگی اندازهگیری مطرح نیست، اما یک فرایند ترجمه خوب، به ارائه نسخه معتبرتر از سنجههای پیامدی گزارششده توسط بیمار منجر میشود. بنابراین استانداردهای ترجمه یک سنجه پیامدی در فرایند ترجمه ابزار نیز در قالب بخش دهم چکلیست ارائه شده است [18, 21]. در بخشهای 3 و 4 (روایی ساختاری و همسانی درونی)، ابزارهایی موردبررسی قرار میگیرند که براساس مدل بازتابی طراحی شده باشند و از نوع تکوینی نباشند. همچنین در صورت چندبعدی بودن، استانداردهای مذکور باید برای هریک از خرده مقیاسها نیز بررسی شوند [18, 21].
در این چکلیست، مطابق مقیاس رتبهبندی چکلیست خطر سوگیری کاسمین، هر استاندارد در طیف بسیار خوب، کافی، مشکوک، ناکافی و غیرقابلاجرا رتبهبندی میشود؛ این رتبهبندی با هدف درک بهتر کیفیت طراحی مطالعه صورت میگیرد تا مسائل مهم و جزئیات ضروری در طراحی مطالعات روانسنجی فراموش نشوند [21].
راهنمای گزارش کاسمین
پژوهشگران کاسمین با همکاری دانشگاه میشیگان در سال 2021، دستورالعملی را برای گزارش مطالعات مرتبط با سنجش ویژگیهای روانسنجی ابزارهای پیامدی گزارششده توسط بیمار فراهم کردهاند که تحت عنوان راهنمای گزارش کاسمین منتشر شده است [25]. استفاده از این چکلیست در گزارش مطالعات روانسنجی حائز اهمیت است؛ چراکه با بهبود گزارشدهی، شفافیت ویژگیهای ابزارها افزایش مییابد و میتوان با اعتماد بیشتری از یافتههای مطالعات و ابزار مورد نظر استفاده کرد [21، 25].
این راهنما، مجموعهای از استانداردها پیرامون ویژگیهای روانسنجی در مطالعات مرتبط ارائه میدهد که شامل توصیههای عمومی برای کلیه مطالعات روانسنجی و توصیههای اختصاصی در ارتباط با هریک از ویژگیهای روانسنجی میشود. توصیههای عمومی شامل استانداردهایی برای بهبود گزارشدهی در عنوان (3 مورد)، چکیده (7 مورد)، مقدمه (6 مورد)، مواد و روشها (8 مورد)، نتایج (3 مورد)، بحث (6 مورد)، نتیجهگیری (1 مورد) و سایر اطلاعات لازم (1 مورد؛ در ارتباط با تضاد منافع) است. توصیههای اختصاصی، استانداردهای گزارشدهی مربوط به روایی محتوا (7 مورد)، روایی ساختاری (2 مورد)، همسانی درونی (3 مورد)، روایی بین فرهنگی / ثبات اندازهگیری (3 مورد)، پایایی (3 مورد)، خطای اندازهگیری (2 مورد)، روایی ملاکی (3 مورد)، آزمون فرضیه جهت روایی سازه (5 مورد) و قابلیت پاسخگویی (9 مورد) را شامل میشوند.
باتوجهبه اهمیت این موضوع، مقاله حاضر به ارائه نسخه فارسی این راهنما پرداخته است که در جدول شماره 2 ارائه شده است [25].
بحث
مطالعه حاضر به بررسی و معرفی آخرین نسخه چکلیستهای کاسمین پرداخته است. همگام با توسعه علم روانسنجی ابزار، پژوهشگران کاسمین نیز با هدف تقویت پایایی و سهولت استفاده توسط محققان به تغییر نسخه اصلی چکلیست پرداختند. این تغییرات به تفکیک چکلیست به 4 نسخه متفاوت و بهبود ساختاری ابزار شد. با وجود تغییرات ایجادشده در ابزار، همچنان چالشهایی پیرامون چکلیستها مطرح است.
ارزیابیهای صورتگرفته توسط چکلیست کاسمین، صرفاً نشاندهنده کیفیت مطالعات روانسنجی ابزار است و نباید بهعنوان معیاری جهت سنجش کیفیت یک ابزار اندازهگیری مورد استفاده قرار گیرد. بهعبارتدیگر، در صورت عدم بررسی یا شواهد ناکافی از سنجش یک یا چند ویژگی روانسنجی خاص در یک مطالعه، کیفیت مطالعه پایین در نظر گرفته میشود؛ چراکه کلیه معیارهای چکلیست کاسمین را برآورده نمیکند [26]. بنابراین ممکن است که تصمیمگیریهای بالینی توسط متخصصان علوم بالینی نظیر پزشکان و پیراپزشکان را تحت تأثیر قرار دهد. به نظر میرسد بهتر است که این موضوع، در کلیه چکلیستها برای محققانی که قصد استفاده از این چکلیستها را دارند، شفافسازی شود.
سنجههای پیامدی گزارششده توسط بیمار شامل طیف وسیعی از ابزارها هستند که هرکدام ممکن است به روششناسی متفاوتی جهت توسعه ابزار نیاز داشته باشند. ازآنجاییکه چکلیست کاسمین براساس تخصص و تجربه اعضای کمیته کاسمین توسعه یافته است و تعداد زیادی از توسعهدهندگان سنجههای پیامدی گزارششده توسط بیمارِ موردبررسی در مطالعه شرکت نداشتند و یا انصراف دادند [27]، این چکلیست بهعنوان یک ابزار مبتنی بر نظرات در نظر گرفته میشود، نه مبتنی بر شواهد؛ بنابراین این انتقاد به چکلیست وارد است که ممکن است برخی از روشها یا ویژگیها در نظر گرفته نشده باشد. امید است که با بهروزرسانی نسخههای جدیدتر و کاربست روشهای جامعتر در توسعه چکلیست، این مورد برطرف شود.
از سوی دیگر، در نظر گرفتن همیشگی چکلیست کاسمین بهعنوان یک معیار جامع در ارزیابی کیفیت مطالعات روانسنجی، ممکن است به توقف یا کند شدن روند توسعه علم اندازهگیری منجر شود. چراکه طراحان ابزار، همچنان در جستوجوی اجرای استانداردهای گذشته در مطالعات هستند و برخی از انواع سنجههای پیامدی و ویژگیهای روانسنجی مرتبط با آنها در نظر گرفته نخواهد شد [27].
همانند سایر ابزارها، پایایی چکلیستهای کاسمین نیز باید توسط پژوهشگران بررسی شود. باتوجهبه انجام عمده مطالعات سنجش پایایی این چکلیست توسط محققان اصلی، به نظر میرسد بهتر است این مهم توسط پژوهشگران بیطرف انجام شود [27]. در این زمینه، اسکرز ضمن بیان نکات مثبت درمورد چکلیست کاسمین، ادعا میکند که قابلیت اطمینان بین ارزیابان در نسخه اولیه چکلیست کاسمین پایین است و درصد توافق رتبهبندیها برای حدود یکسوم توصیهها کمتر از 80 درصد گزارش شده است [28]. بنابراین باتوجهبه معرفی نسخههای تجدیدنظرشده، لازم است تا مطالعات بیشتری در این زمینه انجام شود.
یکی دیگر از محدودیتهای مطرحشده، تخصصی بودن چکلیستهای کاسمین و بهتبع آن، نیاز به زمان زیاد جهت آموزش نحوه تکمیل چکلیستها و ارزیابی مطالعات است؛ بنابراین متخصصان حوزههایی بهجز روانسنجی نظیر پزشکان و پیراپزشکانی که بر بهبود کیفیت ارائه مراقبتها متمرکز هستند، قادر به کاربست این چکلیست نخواهند بود و مسئولیت ارزیابی کیفیت مطالعات روانسنجی، صرفاً برعهده محققان حوزه روانسنجی ابزار خواهد بود.
از نکات مهمی که باید در حوزه سنجش ویژگیهای روانسنجی ابزار به آن توجه داشت، عدم یکسان بودن اهمیت ویژگیهای روانسنجی در تصمیمگیریهای بالینی است. بنابراین به نظر میرسد بهتر است برای تصمیمگیریها یا اهداف بالینی معیارهای مناسبتری تعریف و ارائه شود [26]. همچنین چکلیست کاسمین، برخی از شاخصهای مهم کیفیت روانسنجی ابزار نظیر تولید و کاهش گویه و اعتبار داخلی را در نظر نگرفته یا به اندازه کافی توصیف نکرده است [29]. همچنین باتوجهبه اهمیت جزئیات مورد استفاده در بخش روایی ساختاری، در چکلیست کاسمین مسائل مهمی نظیر انتخاب روش استخراج عوامل در تحلیل عاملی اکتشافی (محوریابی مؤلفههای اصلی یا تحلیل عامل مشترک، انتخاب و توجیه روش چرخش (مثل چرخش متعامد) یا مایل و یا تصمیمگیری درمورد تعداد عوامل مرتبط، در نظر گرفته نشده است [30].
باتوجهبه جامعیت چکلیستهای کاسمین، میتوان در مواردی از این ابزارها جهت ارزیابی کیفیت طراحی، گزارش و نقد سنجههای پیامدی گزارششده توسط غیر بیماران (ابزارهایی بهجز سنجههای پیامدی گزارششده توسط بیمار) نیز استفاده کرد [13] که از نقاط قوت این چکلیستها به شمار میرود.
نتیجهگیری
باتوجهبه نیاز به استفاده از سنجههای پیامدی معتبر و قابلاطمینان در تحقیقات و بالین و همچنین تعدد روزافزون ابزارها پیرامون هریک از سازههای مرتبط با سلامتی، نیاز به وجود یک مقیاس جهت ارائه استاندارهای مرتبط با سنجش ویژگیهای روانسنجی ابزارها بیشازپیش احساس میشود که چکلیستهای کاسمین، این مهم را با ارائه شاخصهای منطقی تا حدود زیادی برطرف میکنند. با وجود مطرح شدن برخی از محدودیتها پیرامون این چکلیست، چکلیستهای کاسمین میتوانند تا حدود زیادی در بررسیهای سیستماتیک کیفیت مطالعات روانسنجی، طراحی مطالعات و یا گزارش مقالات روانسنجی ابزار توسط پژوهشگران، داوران و ویراستاران مجلات استفاده شوند.
باتوجهبه اهمیت کیفیت طراحی، گزارش و نقد مطالعات روانسنجی ابزار، پیشنهاد میشود که محققان با شیوه ترجمه مستقیم و غیرمستقیم، اقدام به ترجمه چکلیست خطر سوگیری، ابزار خطر سوگیری جهت ارزیابی کیفیت مطالعات با تأکید بر پایایی یا خطای اندازهگیری، چکلیست طراحی مطالعه و راهنمای گزارش، به زبان فارسی کنند. همچنین در وبسایتهای مجلات پژوهشی، یک فرمت اختصاصی برای مطالعات روانسنجی ابزار براساس چکلیستهای کاسمین بهعنوان راهنمای نویسندگان و داوران مقالات روانسنجی، تنظیم و بارگذاری شود.
ملاحظات اخلاقی
پیروی از اصول اخلاق پژوهش
مطالعه مروری حاضر با تأییدیه اخلاق در دانشگاه علومپزشکی کاشان انجام شده است (کد اخلاق: IR.KAUMS.NUHEPM.REC.1401.047).
حامی مالی
مطالعه حاضر، فاقد حامی مالی بوده است.
مشارکت نویسندگان
تمام نویسندگان در طراحی، اجرا و نگارش کلیه بخشهای این مطالعه مشارکت داشتهاند.
تعارض منافع
نویسندگان هیچ تعارض منافعی در این مطالعه نداشتهاند.
تشکر و قدردانی
بدینوسیله از کلیه محققان بهویژه پژوهشگران کاسمین که مقالات آنها در این مطالعه مورد نقد و بررسی قرار گرفت و همچنین کمیته اخلاق دانشگاه علومپزشکی کاشان تشکر و قدردانی میشود.
نوع مطالعه: مقاله مروری |
موضوع مقاله:
اپیدمیولوژی
دریافت: 1401/7/24 | پذیرش: 1401/8/23 | انتشار: 1401/10/11
دریافت: 1401/7/24 | پذیرش: 1401/8/23 | انتشار: 1401/10/11
فهرست منابع
1. Prinsen CAC, Mokkink LB, Bouter LM, Alonso J, Patrick DL, de Vet HCW, et al. COSMIN guideline for systematic reviews of patient-reported outcome measures. Qual Life Res. 2018; 27(5):1147-57. [DOI:10.1007/s11136-018-1798-3] [PMID] [PMCID] [DOI:10.1007/s11136-018-1798-3]
2. Griffiths C, Armstrong-James L, White P, Rumsey N, Pleat J, Harcourt D. A systematic review of patient reported outcome measures (PROMs) used in child and adolescent burn research. Burns. 2015; 41(2):212-24. [DOI:10.1016/j.burns.2014.07.018] [PMID] [DOI:10.1016/j.burns.2014.07.018]
3. Ritmala-Castren M, Lakanmaa RL, Virtanen I, Leino-Kilpi H. Evaluating adult patients' sleep: An integrative literature review in critical care. Scand J Caring Sci. 2014; 28(3):435-48.[DOI:10.1111/scs.12072] [PMID] [DOI:10.1111/scs.12072]
4. Mokkink LB, Terwee CB, Knol DL, Stratford PW, Alonso J, Patrick DL, et al. Protocol of the COSMIN study: COnsensus-based Standards for the selection of health Measurement INstruments. BMC Med Res Methodol. 2006; 6:2.[DOI:10.1186/1471-2288-6-2] [PMID] [PMCID] [DOI:10.1186/1471-2288-6-2]
5. Mokkink LB, Terwee CB, Stratford PW, Alonso J, Patrick DL, Riphagen I, et al. Evaluation of the methodological quality of systematic reviews of health status measurement instruments. Qual Life Res. 2009; 18(3):313-33. [DOI:10.1007/s11136-009-9451-9] [PMID] [DOI:10.1007/s11136-009-9451-9]
6. Terwee CB, Mokkink LB, Knol DL, Ostelo RW, Bouter LM, de Vet HC. Rating the methodological quality in systematic reviews of studies on measurement properties: A scoring system for the COSMIN checklist. Qual Life Res. 2012; 21(4):651-7. [DOI:10.1007/s11136-011-9960-1] [PMID] [PMCID] [DOI:10.1007/s11136-011-9960-1]
7. Mokkink LB, Terwee CB, Knol DL, Stratford PW, Alonso J, Patrick DL, et al. The COSMIN checklist for evaluating the methodological quality of studies on measurement properties: A clarification of its content. BMC Med Res Methodol. 2010; 10:22. [DOI:10.1186/1471-2288-10-22] [PMID] [PMCID] [DOI:10.1186/1471-2288-10-22]
8. Mokkink LB, Terwee CB, Patrick DL, Alonso J, Stratford PW, Knol DL, et al. The COSMIN checklist for assessing the methodological quality of studies on measurement properties of health status measurement instruments: An international Delphi study. Qual Life Res. 2010; 19(4):539-49. [DOI:10.1007/s11136-010-9606-8] [PMID] [PMCID] [DOI:10.1007/s11136-010-9606-8]
9. Haywood KL, Garratt AM, Fitzpatrick R. Quality of life in older people: a structured review of generic self-assessed health instruments. Qual Life Res. 2005; 14(7):1651-68. [DOI:10.1007/s11136-005-1743-0] [PMID] [DOI:10.1007/s11136-005-1743-0]
10. Wind H, Gouttebarge V, Kuijer PP, Frings-Dresen MH. Assessment of functional capacity of the musculoskeletal system in the context of work, daily living, and sport: A systematic review. J Occup Rehabil. 2005; 15(2):253-72. [DOI:10.1007/s10926-005-1223-y] [PMID] [DOI:10.1007/s10926-005-1223-y]
11. Marinus J, Ramaker C, van Hilten JJ, Stiggelbout AM. Health related quality of life in Parkinson's disease: A systematic review of disease specific instruments. J Neurol Neurosurg Psychiatry. 2002; 72(2):241-8. [DOI:10.1136/jnnp.72.2.241] [PMID] [PMCID] [DOI:10.1136/jnnp.72.2.241]
12. Mokkink LB, Terwee CB, Patrick DL, Alonso J, Stratford PW, Knol DL, et al. The COSMIN study reached international consensus on taxonomy, terminology, and definitions of measurement properties for health-related patient-reported outcomes. J Clin Epidemiol. 2010; 63(7):737-45. [DOI:10.1016/j.jclinepi.2010.02.006] [PMID] [DOI:10.1016/j.jclinepi.2010.02.006]
13. Tate RL. Measuring outcomes and monitoring progress in the era of evidence-based clinical practice. Brain Impair. 2019; 20(3):276-88. [DOI:10.1017/BrImp.2019.28] [DOI:10.1017/BrImp.2019.28]
14. Terwee CB, Jansma EP, Riphagen II, de Vet HC. Development of a methodological PubMed search filter for finding studies on measurement properties of measurement instruments. Qual Life Res. 2009; 18(8):1115-23. [DOI:10.1007/s11136-009-9528-5] [PMID] [PMCID] [DOI:10.1007/s11136-009-9528-5]
15. Beattie M, Lauder W, Atherton I, Murphy DJ. Instruments to measure patient experience of health care quality in hospitals: A systematic review protocol. Syst Rev. 2014; 3:4. [DOI:10.1186/2046-4053-3-4] [PMID] [PMCID] [DOI:10.1186/2046-4053-3-4]
16. Lenz ER. Measurement in nursing and health research. New York: Springer Publishing Company; 2010. [Link]
17. Terwee CB, Bot SD, de Boer MR, van der Windt DA, Knol DL, Dekker J, et al. Quality criteria were proposed for measurement properties of health status questionnaires. J Clin Epidemiol. 2007; 60(1):34-42. [DOI:10.1016/j.jclinepi.2006.03.012] [PMID] [DOI:10.1016/j.jclinepi.2006.03.012]
18. Mokkink LB, de Vet HCW, Prinsen CAC, Patrick DL, Alonso J, Bouter LM, et al. COSMIN Risk of Bias checklist for systematic reviews of Patient-Reported Outcome Measures. Qual Life Res. 2018; 27(5):1171-9. [DOI:10.1007/s11136-017-1765-4] [PMID] [PMCID] [DOI:10.1007/s11136-017-1765-4]
19. COSMIN. Checklists for Assessing Study Qualities [Internet] 2022 [Updated 2023 April 18]. [Available from: [Link]
20. Mokkink LB, Boers M, van der Vleuten CPM, Bouter LM, Alonso J, Patrick DL, et al. COSMIN Risk of Bias tool to assess the quality of studies on reliability or measurement error of outcome measurement instruments: A Delphi study. BMC Med Res Methodol. 2020; 20(1):293. [DOI:10.1186/s12874-020-01179-5] [PMID] [PMCID] [DOI:10.1186/s12874-020-01179-5]
21. Mokkink LB, Prinsen CA, Patrick DL, Alonso J, Bouter LM, de Vet HC, et al. COSMIN study design checklist for patient-reported outcome measurement instruments. Gut. 2020; 70:1-32. [DOI:10.1136/gutjnl-2020-320729] [PMID] [DOI:10.1136/gutjnl-2020-320729]
22. Higgins JPT, Green S. Cochrane handbook for systematic reviews of interventions. 2011 [Updated 2011 March 11]. Available from: [Link]
23. Terwee CB, Prinsen CAC, Chiarotto A, Westerman MJ, Patrick DL, Alonso J, et al. COSMIN methodology for evaluating the content validity of patient-reported outcome measures: A Delphi study. Qual Life Res. 2018; 27(5):1159-70. [DOI:10.1007/s11136-018-1829-0] [PMID] [PMCID] [DOI:10.1007/s11136-018-1829-0]
24. Qin S, Nelson L, McLeod L, Eremenco S, Coons SJ. Assessing test-retest reliability of patient-reported outcome measures using intraclass correlation coefficients: Recommendations for selecting and documenting the analytical formula. Qual Life Res. 2019; 28(4):1029-33. [DOI:10.1007/s11136-018-2076-0] [PMID] [PMCID] [DOI:10.1007/s11136-018-2076-0]
25. Gagnier JJ, Lai J, Mokkink LB, Terwee CB. COSMIN reporting guideline for studies on measurement properties of patient-reported outcome measures. Qual Life Res. 2021; 30(8):2197-218. [DOI:10.1007/s11136-021-02822-4] [PMID] [DOI:10.1007/s11136-021-02822-4]
26. Bull C, Byrnes J, Hettiarachchi R, Downes M. A systematic review of the validity and reliability of patient-reported experience measures. Health Serv Res. 2019; 54(5):1023-35.[DOI:10.1111/1475-6773.13187] [PMID] [PMCID] [DOI:10.1111/1475-6773.13187]
27. McKenna SP, Heaney A. Setting and maintaining standards for patient-reported outcome measures: Can we rely on the COSMIN checklists? J Med Econ. 2021; 24(1):502-11. [DOI:10.1080/13696998.2021.1907092] [PMID] [DOI:10.1080/13696998.2021.1907092]
28. Szekeres M. Clinical relevance commentary in response to: The validity and clinical utility of the Disabilities of the Arm Shoulder and Hand questionnaire for hand injuries in developing country contexts: A systematic review. J Hand Ther. 2018; 31(1):91-2. [DOI:10.1016/j.jht.2017.12.002] [PMID] [DOI:10.1016/j.jht.2017.12.002]
29. Kwok EYL, Rosenbaum P, Thomas-Stonell N, Cunningham BJ. Strengths and challenges of the COSMIN tools in outcome measures appraisal: A case example for speech-language therapy. Int J Lang Commun Disord. 2021; 56(2):313-29.[DOI:10.1111/1460-6984.12603] [PMID] [DOI:10.1111/1460-6984.12603]
30. de Vet HC, Adèr HJ, Terwee CB, Pouwer F. Are factor analytical techniques used appropriately in the validation of health status questionnaires? A systematic review on the quality of factor analysis of the SF-36. Qual Life Res. 2005; 14(5):1203-18. [DOI:10.1007/s11136-004-5742-3] [PMID] [DOI:10.1007/s11136-004-5742-3]
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |
حق تالیف (کپی رایت) برای مولفان محفوظ است.
صاحب امتیاز: دانشگاه علوم پزشکی قم
ناشر: انتشارات دانشگاه علوم پزشکی قم
شاپا چاپی: 7799-1375
شاپا الکترونیک: 1375-2008
ایمیل مجله: journal@muq.ac.ir
j.muq.ac@gmail.com
