دوره 18، شماره 1 - ( 2-1403 )
جلد 18 شماره 1 صفحات 197-186 |
برگشت به فهرست نسخه ها
Research code: ۱۶۲343550
Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Fotuhi M A, Hesam S, Masoudi Asl I, Najafikhah M. Identifying the Components of Protecting the Rights of Patients in Iranian Hospitals. Qom Univ Med Sci J 2024; 18 (1) : 1278.2
URL: http://journal.muq.ac.ir/article-1-3901-fa.html
URL: http://journal.muq.ac.ir/article-1-3901-fa.html
فتوحی محمدعلی، حسام سمیه، مسعودی اصل ایروان، نجفیخواه محسن. شناسایی مؤلفههای حمایت از حقوق گیرنده خدمت در بیمارستانهای ایران. مجله دانشگاه علوم پزشکی قم. 1403; 18 (1) :186-197
محمدعلی فتوحی1 
، سمیه حسام*2 ، ایروان مسعودی اصل3 ، محسن نجفیخواه4
، سمیه حسام*2 ، ایروان مسعودی اصل3 ، محسن نجفیخواه4
1- گروه مدیریت خدمات بهداشتیدرمانی، مجتمع ولیعصر، واحد تهران جنوب، دانشگاه آزاد اسلامی،تهران، ایران.
2- گروه مدیریت خدمات بهداشتیدرمانی، مجتمع ولیعصر، واحد تهران جنوب، دانشگاه آزاد اسلامی،تهران، ایران. ،somayehh59@yahoo.com
3- گروه مدیریت خدمات بهداشتیدرمانی، دانشکده مدیریت و اطلاعرسانی پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی ایران، تهران، ایران.
4- گروه اخلاق پزشکی، دانشکده پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی ایران، تهران، ایران.
2- گروه مدیریت خدمات بهداشتیدرمانی، مجتمع ولیعصر، واحد تهران جنوب، دانشگاه آزاد اسلامی،تهران، ایران. ،
3- گروه مدیریت خدمات بهداشتیدرمانی، دانشکده مدیریت و اطلاعرسانی پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی ایران، تهران، ایران.
4- گروه اخلاق پزشکی، دانشکده پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی ایران، تهران، ایران.
متن کامل [PDF 5180 kb]
(457 دریافت)
| چکیده (HTML) (1073 مشاهده)
متن کامل: (435 مشاهده)
مقدمه
نظام سلامت کارآمد نیازمند مشارکت فعالانه گیرندگان و ارائهکنندگان خدمات سلامت است [1]. بیمارستان بهعنوان یکی از مهمترین جایگاههای ارائه خدمات سلامت در قالب بستری و سرپایی باید شرایط مناسبی را برای حفظ حرمت و عزت بیمار درک و احترام به حقوق و خانوادهاش و تیم مراقبتی فراهم کند [2]. یک بیمارستان باید از حمایت قانونی پزشکان و پرسنل درمانی اطمینان حاصل کند تا باعث عدم درگیری با بیماران شود. متعاقب مسئولیت حرفهای بیمارستان، پزشکان و پرسنل درمانی، بیماران نیز از حمایت قانونی برخوردار میشوند. برای ایجاد حمایت از بیماران، طرفین باید حقوق و تعهدات مربوط به آن را درک کنند. در این میان حقوق بیمار، زبان مشترکی برای توانمندسازی و مشارکت گیرندگان خدمت در فرایندهای ارائه خدمات درمانی فراهم میکند. بسیاری از مؤلفههای حقوق بیمار با ابعاد کلیدی کیفیت مراقبتهای بهداشتی همسو هستند [3]. توسعه یک استراتژی برای ارتقای حقوق و مسئولیتهای بیماران باید با دقت انجام شود تا اطمینان حاصل شود که منجر به اقدام عملی شده و حمایت همه طرفهای درگیر را به دنبال دارد. قانونگذاری جامعی که حقوق و مسئولیتهای بیماران و حقوق متخصصان و مؤسسات بهداشتی و درمانی را مشخص کند، نیاز روز است. بهرهگیری از کدهای پزشکی و کدهای سایر حرفهها، منشورهای بیماران و اسناد مشابه که درباره آنها بین نمایندگان شهروندان، بیماران، متخصصان بهداشت و سیاستگذاران توافق شود و بهطور دورهای در شرایط متغیر بازنگری شوند، ضروری است [4].
اگرچه سخن گفتن از حقوق بیمار رو به افزایش است، تحقیقات تجربی در این زمینه نوپا است و بیشتر مطالعات تحقیقاتی موجود به مطالعه آگاهی از حقوق بیمار و همچنین چارچوبهای موجود در ادبیات نوعشناسی حقوق بیماران و چند تلاش دیگر برای قرار دادن حقوق بیماران در چارچوب حقوق بشری بزرگتر محدود میشود [5]. نگرانی فزاینده بینالمللی درمورد نقض حقوق بشر، «حقوق بیمار» را به چارچوبی برای نظارت، مستندسازی و تحلیل در محیطهای مراقبت از بیمار تبدیل کرده است و نیاز به پاسخگویی برای دولتها و برخی از طرفها ایجاد میکند [6]. بهاینترتیب، گروه تحقیقاتی سازمان جهانی بهداشت درزمینه حقوق بیمار و توانمندسازی شهروندان پیشنهاد کرد هر کشوری باید دغدغهها و اولویتهای خاص خود را براساس فرهنگ و نیازهای اجتماعی برای ترویج و حمایت از حقوق بیمار بیان کند [7].
در ایران فعالیتهای صورتگرفته درمورد حمایت از حقوق بیمار در قالب منشور حقوق بیمار در سال 1381 تدوین و از سوی معاونت سلامت وزارت بهداشت، درمان وآموزش پزشکی به مراکز تابعه ارسال شد. مدتی بعد متن پیشنهادی و اصلاحشده منشور حقوق بیمار در تاریخ 4 آبان سال 1388 به تصویب شورای سیاستگذاری وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی رسید و در تاریخ دهم آبان ماه از سوی وزیر به مراکز ذیربط ابلاغ شد [1]. اگرچه تدوین و ابلاغ منشور حقوق بیمار در ایران گامی مهم در جهت احقاق حقوق بیماران است، اما مفاد آن پس از فرهنگسازی مناسب، رعایت حقوق ذینفعان، شناسایی موانع، تدوین راهکارهای اجرای منشور و رعایت حقوق بیماران بهعنوان شاخص ارزیابی مراکز بهداشتی درمانی قابلرعایت است [8].
طاهری و همکاران در پژوهشی با استفاده از تکنیک دلفی راهکارهای مؤثر برای بهبود مدیریت حقوق بیماران در بیمارستانهای ایران را در 4 طبقه براساس ساختار، منابع انسانی، فرایند و خروجی طراحی کردند [9]. مظفری و همکاران در مطالعهای کیفی الزامات استقرار حقوق ﺑﻴﻤﺎر در مراکز درمانی کشور را در 7ﺣﻮزه، ﺷﺎﻣﻞ آﻣﻮزش داﻧﺸﮕﺎﻫﻲ، ﭘﮋوﻫﺶ، ﻧﻈﺎرت، ﻣﺪﻳﺮﻳﺖ ﻓﺮاﻳﻨﺪ، ﻓﻀﺎی ﻓﻴﺰﻳﻜﻲ، ﺳﺎزﻣﺎن و ﻣﺪﻳﺮﻳﺖ ﻧﻴﺮوی اﻧﺴﺎﻧﻲ و 82 ﮔﻮﻳﻪ دﺳﺘﻪﺑﻨﺪی کردند [10].
به نظر میرسد مراجعین به بیمارستانها در ایران دانش پایینی از حقوق خود دارند و مدیران بایستی با ایجادیک دید مشترک و تعیین جهت روشن برای سازمان، تعهد خود را نسبت به کیفیت افزایش داده و برای تأمین نیازهای گیرندگان خدمت سیاستها و ساختار خود را تغییر دهند [11]. با عنایت به اهمیت موضوع حمایت از حقوق گیرنده خدمت در بیمارستانها و ایجاد رضایت بیماران، کاهش نقض حقوق بیماران و تحقق اهداف نظام سلامت در ارائه خدمات باکیفیت و ایمن برای بیماران و عدم جامعیت مطالعات انجامشده در این زمینه، این پژوهش با هدف شناسایی مؤلفههای حمایت از حقوق گیرنده خدمت در بیمارستانهای ایران انجام شد.
مواد و روشها
پژوهش حاضر با رویکرد کیفی و به روش تحلیل محتوای استقرایی در سال1399-1400 انجام شده است. مکان پژوهش ستاد وزارت بهداشت، دانشگاههای علومپزشکی و دادسرای عمومی و انقلاب بود. تحقیق کیفی نوعی تحقیق است که به بررسی و ارائه بینش عمیقتری نسبت به مسائل دنیای واقعی ارائه میدهد [12].
معیار ورود به مطالعه: سابقه پژوهش درخصوص حقوق گیرنده خدمت در بیمارستانها و یا مسئولیت اجرایی در وزارت بهداشت، دادگستری و دانشگاههای علومپزشکی مرتبط با این حوزه، داشتن تحصیلات دانشگاهی و عضویت در هیئتعلمی دانشگاههای علومپزشکی و تمایل به همکاری در پژوهش. معیار خروج: تمایل نداشتن شرکتکنندهها به ادامه همکاری در هر مرحله از پژوهش.
جهت جمعآوری دادهها از مصاحبه با سؤالات نیمهساختاریافته استفاده شد. بهمنظور تعیین روایی صوری پرسشنامه، راهنمای ارزیابی، بین 5 نفر از صاحبنظران حوزه حقوق گیرنده خدمت بیمارستانی توزیع شد. هر سؤال بهصورت 2 گزینهای (شفاف و گویا است؛ شفاف و گویا نیست) بررسی شد. تمام سؤالات حداقل بیش از 79 درصد توافق در خصوص شفاف و گویا بودن را کسب کردند.
نمونهگیری به روش هدفمند و به روش گلوله برفی جهت در نظر گرفتن حداکثر تنوع انجام شد. باتوجهبه مشکل بودن دسترسی به افرادی که دارای ویژگیهای موردنظر محققین بودند، روش گلوله برفی مورد استفاده قرار گرفت. نمونهگیری گلوله برفی به تکنیکی اطلاق میشود که در آن افراد موجود در مطالعه افراد بعدی را معرفی میکنند. بنابراین گروه نمونه به نظر شبیه به یک گلوله برفی غلتان رشد میکند [13]. شرکتکنندگان این پژوهش شامل 16 نفر از خبرگان درزمینه حقوق بیمار و صاحبنظران حوزه سلامت، دانشآموخته در رشتههای مدیریت خدمات بهداشتیدرمانی، سیاستگذاری سلامت، اخلاق پزشکی، حقوق، پزشکی اجتماعی، پزشکی عمومی و پرستاری شاغل در ستاد وزارت بهداشت، دانشگاههای علومپزشکی، اعضای هیئتعلمی دانشگاهها و دادسرای عمومی و انقلاب بودند.
جهت ثبت و جمعآوری دادهها در طی جلسات از روشهای ضبط مصاحبه و یادداشتبرداری استفاده شد. نظرات جمعآوری و مصاحبهها تا اشباع دادهها انجام شد. پس از پیادهسازی کامل مصاحبهها و استخراج مفاهیم در مواردی که ابهام وجود داشت برای بار دوم به مشارکتکنندگان رجوع و رفع ابهام شد.
روش تحلیل دادهها به شیوه تحلیل محتوا بود که با بهرهگیری از نرمافزار MAXQDA نسخه 10 انجام شد. در هرحیطه مصاحبهها با نرمافزار فوق کدگذاری شدند و سپس لیستی ازکدها استخراج و درنهایت با برگزاری چند جلسه بین پژوهشگران، کدها بازنگری و تغییر داده شد. این فرایند تا زمان توافق نهایی ادامه یافت.
یافتهها
در مرحله اولیه مصاحبهها کدگذاری شدند. سپس کدهای اولیه استخراج شد و در مرحله بعد براساس کدهای اولیه، محورها و زیرمحورها استخراج شدند. در نهایت مفاهیم حمایت از حقوق گیرنده خدمت در 7 محورسیاستگذاری، مدیریتی، آموزشی، اطلاعرسانی، منابع انسانی، منابع فیزیکی و بیمارمحوری و 60 زیرمحور براساس جدول شماره 1 طبقهبندی شدند.
محور اول: سیاستگذاری
این محور شامل مؤلفههای مؤثر در حمایت از حقوق گیرنده خدمت در ارتباط با نظام حاکمیتی و نظام سلامت در سطح کلان است که شامل 17 زیرمحور طبق جدول شماره 1 است.
در خصوص این محور یکی از مصاحبهشوندگان اظهار کرد: «تا هنگامی که نظام ارجاع و پزشک خانواده اجرا نشود چالشها در حوزه سلامت نیز برطرف نمیشود. برخی هزینهها به خاطر نبود سیستم ارجاع است، چون مسیر درمان بیمار از یک الگوریتم منطقی تبعیت نمیکند و نظام ارجاع میتواند نظم ایجاد کرده و از ایجاد هزینه بالا به علت تقاضای کاذب جلوگیری کند. بنابراین تخصیص منابع بهتر شده و با کاهش هزینهها حقوق بیمار هم بیشتر رعایت میشود.» (مصاحبهشونده شماره 1).
شرکتکننده دیگری افزود: «در بعد مالی حمایتی از بیماران صورت نمیگیرد. در برخی موارد بیمار با داشتن بیمه پایه و مکمل هنوز در پرداخت هزینههای درمان دچار مشکل و ناراضی است. انگار بیمهها و بیمارستانها، هر دو به جان بیماران افتادهاند تا با ارائه خدمت حداقلی حداکثر استفاده را از جیب مشتری ببرند.» (مصاحبهشونده شماره 13).
محور دوم: مدیریتی
در این محور اقدامات و برنامههایی که در سطح مدیریتی بیمارستانها برای حمایت از حقوق گیرنده خدمت ازنظر خبرگان باید انجام شود معرفی شده است که شامل 10 زیرمحور به قرار جدول شماره 1 است.
در خصوص محور مدیریتی یکی از شرکتکنندگان اظهار کرد: «یکی از مهمترین نکاتی که باید اصلاح شود، موارد مدیریتی است. منابع محدود است، اما همین منابع محدود هم درست مدیریت نمیشود. مدیران بیمارستانها آموزشهای لازم را ندیدهاند و شایستهسالاری برقرار نیست. بنابراین مدیر ناتوان نمیتواند حمایت درستی از حقوق بیمار در بیمارستان داشته باشد.» (مصاحبهشونده شماره 2).
شرکتکننده دیگری در این خصوص به مؤلفه دیگر مؤثر بر حمایت از حقوق گیرنده خدمت در محور مدیریتی پرداخت و گفت: «برخورد پرسنل بیمارستان در بخشهای پذیرش، تشخیصی و درمانی در میان پرستاران و پزشکان بسیار کشنده است. بیتفاوتی آنها به رنج و درد بیماران، تهاجمی بودن آنها نسبت به بیماران ، پرخاشگری آنها نسبت به بیمار و گاهی تحقیر و توهین نسبت به آنها دیدهشده و نبود یک نظارت حداقلی بر سوءرفتار این پرسنل بزرگترین درد است. باید برای حمایت از بیمار مدیریت بیمارستان بیشتر وارد عمل شد و برای اصلاح آن چاره ای اندیشد.» (مصاحبهشونده شماره 13).
محور سوم: آموزشی
این محور به مؤلفههای مؤثر بر آموزش برای حمایت از حقوق گیرنده خدمت در بیمارستان میپردازد. گروه هدف در محور آموزش هم ارائهدهندگان خدمت شامل پرسنل درمانی و غیردرمانی و دانشجویان رشتههای پزشکی و پیراپزشکی و هم گیرندگان خدمت هستند. آموزشهای موردنظر خبرگان مفاهیم حقوق گیرنده خدمت، ارتباط با بیمار و آموزشهای علمی و بهروز متناسب با نوع فعالیت کارکنان بود. این محور شامل 7 زیرمحور که شرح آن در جدول شماره 1 قابلمشاهده است.
یکی از خبرگان در این خصوص بیان کرد: «پرسنل از حقوق بیمار بیاطلاعاند باید دورههای آموزشی مستمر در این رابطه برگزار شود و در صورت لزوم پرسنل ارزیابی عملکرد شوند. همینطور درسی به نام حقوق گیرنده خدمت در میان دروس آموزشی تیم درمان و همه گروههایی که با بیمار سروکار دارند در دوره دانشجویی گنجانده شود.» (مصاحبهشونده شماره13).
یکی دیگر از خبرگان در خصوص این محور گفت: «به دلیل همگن نبودن قدرت بیمار در رویارویی با سازمانهای ارائهدهنده خدمات، احقاق حق کامل بیماران با چالشهای متعددی روبهرو است. تعداد کمی از گیرندگان خدمات درمانی به حقوق خود واقفاند. باید برای این نقص به گیرندگان خدمت آموزش لازم داده شود تا بتوانند از حق خود دفاع کنند.» (مصاحبهشونده شماره 15).
محور چهارم: اطلاعرسانی
این محور در خصوص نظر خبرگان درمورد بعد دیگر حمایت از حقوق گیرنده خدمت، یعنی مکانیسم ارائه اطلاعات لازم به گیرنده خدمت بیمارستانی است. این محور شامل 4 زیرمحور به قرار جدول شماره 1 است.
یکی از خبرگان در این خصوص اظهار کرد: «بیمار حق دارد راجع به مسائلش در بیمارستان اطلاعات بگیرد، ولی در بیمارستان بخشی به نام «از من بپرس» نیست. چون حجم کاری بخش پذیرش زیاد است و نمیتواند اطلاعات مناسب به بیمار بدهد.» (مصاحبهشونده شماره 5).
شرکتکننده دیگری که بهعنوان حقوقدان و قاضی پروندههای پزشکی در دادگستری شاغل است گفت: «الان وقتی متهم را به کلانتری میآورند حقوق وی را در یک برگ A4 به وی تفهیم میکنند و چکلیست در این زمینه وجود دارد، اما درزمینه حقوق بیماراطلاعرسانی مطلوب نیست و حتی کارکنان نیز از حقوق بیمار اطلاع ندارند و عدم آگاهی منجر به شکایت و ایجاد پرونده در سیستم قضایی میشود.» (مصاحبهشونده شماره 4).
محور پنجم: منابع انسانی
ازنظر خبرگان یکی از مؤلفههای مهم جهت حمایت از حقوق گیرنده خدمت، منابع انسانی بیمارستانها است. این محور شامل 7 زیرمحور به شرح جدول شماره 1 است.
یکی از شرکتکنندگان در این مورد بیان کرد: «زمانی که کارکنان در سطح نیازهای اول و دوم هرم مازلو باشند، نمیتوانند به سطوح بالاتر فکر کنند و ما نمیتوانیم انتظار احترام کامل به بیمار را از آنها داشته باشیم، چون هنوز آنها 3 سطح دیگر را درک نکردهاند و درگیر معیشت خود هستند.» (مصاحبهشونده شماره 5).
یکی دیگر از مصاحبهشوندگان در این مورد گفت: «در بیمارستانها نسبت تعداد بیمار به پرستار بیش از استانداردهاست. شیفتهای فشرده، اضافهکار اجباری، عدم تأمین معیشت، معوقات پرداختنشده و سختی شدید کار، پرسنل را بیانگیزه میکند. پرسنل ناراضی نمیتوانند بیمار را راضی نگه دارند.» (مصاحبهشونده شماره 14)
محور ششم: منابع فیزیکی
این محور به منابع و تسهیلات فیزیکی بیمارستان که در حمایت از حقوق گیرنده خدمت در بیمارستان مؤثر است اشاره دارد. این محور از 5 زیرمحور به شرح جدول شماره 1تشکیل شده است.
در این خصوص یکی از شرکتکنندگان اظهار کرد: «محدودیتهای منابع مهمترین معذوریت مدیران است و تا حل نشود نمیتوان توقع داشت که مفاهیم آموزش دادهشده اجرا شود. مثلاً نمیتوان در اورژانس بیمارستان امام خمینی تهران با 300 درصد اشغال تخت، انتظار داشت حریم خصوصی بیمار بهطور کامل حفظ شود چون امکانات موجود بسیار کمتر از میزان تقاضاست و یا در محیط درمانگاه بیمارستان با فضای محدود و شلوغ که پزشک متعهد به ویزیت 60 تا 70 نفر در شیفت کاری است توقع داشته باشیم که حقوق بیمار رعایت شود.» (مصاحبهشونده شماره 6)
یکی دیگر از مصاحبهشوندگان در این خصوص گفت: «علیرغم تعریف منشور حقوق بیمار، به دلیل مشکلات فیزیکی بیمارستانها و تعداد بالای مراجعین و عدم تناسب امکانات با مراجعین،کارکنان رفتار سازمانی نامناسب ندارند به دلیل فضای فیزیکی نامناسب برخی بیمارستانها حریم خصوص بیمار را رعایت نکرده و خدمات بهموقع ارائه نمیشود.» (مصاحبهشونده شماره 12).
محورهفتم: بیمارمحوری
این محور شامل مؤلفه هایی است که بهطور مستقیم با حقوق گیرنده خدمت در بیمارستان مرتبط بوده و شامل 10 زیرمحور به شرح جدول شماره 1 است.
یکی از مصاحبهشوندگان در این مورد گفت:« مشارکت بیمار در درمان از حقوق اولیه بیمار است. خود وی یا فرد معرفیشده از جانبش باید در امر درمان در حد فهم و تواناییاش مشارکت داشته باشد، ولی نادیده گرفته میشود و گاهی بیمار اجازه سؤال یا نقد دکتر را هم ندارد.» (مصاحبهشونده شماره 5).
یکی دیگر از مصاحبهشوندگان در این خصوص اظهار کرد: «کارشناس رسیدگی به شکایات از پرسنل خود بیمارستان است که بیشتر برای رفع تکلیف و حافظ منافع بیمارستان است. تعارض منافع در بیمارستان و نفوذ و قدرت گروههای پزشکی و پرستاری در بیمارستان باعث تضییع حقوق بیماران میشود و باید کسی در بیمارستان صدای بیمار را بشنود.» (مصاحبهشونده شماره 10).
بحث
این پژوهش به روش کیفی با هدف شناسایی مؤلفههای مؤثر بر حمایت از حقوق گیرندگان خدمت در بیمارستانهای ایران ازنظر خبرگان انجام گرفت. یافتههای پژوهش دربردارنده حمایت از حقوق گیرنده خدمت در 7 محور اصلی سیاستگذاری، مدیریتی، آموزشی، اطلاعرسانی، منابع انسانی، منابع فیزیکی و بیمارمحوری و 60 زیرمحور است.
در پژوهشی که توسط طاهری و همکاران [9] انجام شد راهکارهای مؤثر برای بهبود مدیریت حقوق بیماران در بیمارستانهای ایران در 4 طبقه براساس ساختار، منابع انسانی، فرایند و خروجی و زیرمحورها طراحی شده است. نتایج این مطالعه با مطالعه مذکور در 2 محور و زیرمحورهای مدیریتی و منابع انسانی همخوانی دارد. همچنین مظفری و همکاران [10] در مطالعهای به این نتیجه رسیدند که استقرار الزامات حقوق بیمار در مراکز بهداشتیدرمانی نیازمند ایجاد تغییر و تحول در 7 ﺣﻮزه ﺷﺎﻣﻞ، آﻣﻮزش داﻧﺸﮕﺎﻫﻲ، ﭘﮋوﻫﺶ، ﻧﻈﺎرت، ﻣﺪﻳﺮﻳﺖ ﻓﺮاﻳﻨﺪ، ﻓﻀﺎی ﻓﻴﺰﻳﻜﻲ، ﺳﺎزﻣﺎن و ﻣﺪﻳﺮﻳﺖ ﻧﻴﺮوی اﻧﺴﺎﻧﻲ است که مجموعاً 51 گویه را پوشش میدهد. یافتههای این مطالعه با مطالعه مظفری و همکاران در محورهای مدیریتی، آموزشی، مدیریت منابع فیزیکی و مدیریت نیروی انسانی همخوانی دارد.
همچنین فتاحی مرنگلو و همکاران [14] درمطالعهای عوامل تسهیلکننده حقوق بیماران را شامل وجود امکانات و تخصص کافی، افزایش پرسنل، کاهش بیماران، آگاهی بیمار از حقوق خود در تعامل با پرستاران، تخصیص زمان کافی برای مراقبت از بیمار، توانمندسازی سیستم اجرائی و مدیریتی، آشنایی بیمار با سیستم درمان و عدم بهکارگیری نیروهای طرحی در درمان اصلی دانستند که نتایج این مطالعه با مطالعه حاضر در محورهای سیاستگذاری، مدیریتی، آموزش، منابع انسانی و اطلاعرسانی مطابقت دارد. در مطالعهای دیگر طولابی و همکاران [15] راهکارهای توصیهشده توسط پرستاران برای اعمال بهتر منشور حقوق بیمار را شامل تأمین ملزومات، درونیسازی آموزش عمومی و اختصاصی در بیمارستانها، ایجاد کمیته منشور حقوق بیمار، توجه به حقوق پرستاران، پزشکان و کارکنان بیمارستان، رعایت حقوق پرسنل بیمارستان توسط بیماران، متصدیان و مسئولین نظارت و کنترل مدیران برای اعمال بهینه و اختصاص بخشی از امتیاز ارزیابی به آن، انجام نظرسنجی دورهای از بیماران، استانداردسازی، تخصیص منابع انسانی؛ گنجاندن منشور حقوق بیمار در برنامه آموزشی دانشجویان پزشکی، پرستاری و سایر رشتههای مرتبط و مشارکت تیم مراقبتهای بهداشتی ارزیابی کردند. نتایج پژوهش حاضر در محورها و زیرمحورهای مدیریتی، آموزشی و منابع انسانی با پژوهش یادشده مطابقت دارد.
سیافرودین [16] در مطالعهای با عنوان «حمایت از حقوق خصوصی بیماران بیمارستانی در دیدگاه سیستم حقوقی اندونزی» نتیجه میگیرد سیستم حقوقی اندونزی، مقرراتی را در قالب قانون اساسی بهمنظورتضمین حمایت از حقوق مدنی بیماران در بیمارستان ارائه میکند. دولت اندونزی همچنین قانون اساسیای را تصویب کرده است که بهطور خاص حمایت از حقوق خصوصی بیمار را تضمین میکند. نتایج مطالعه مذکور و همچنین مطالعه هارادونکو و همکاران [17] و مطالعه تریپاتی [4] و مطالعه غفوروا و باباو [18] و مطالعه دتکو و دوباسا [19] و بیلی [20] با مطالعه حاضر در محور سیاستگذاری و زیرمحور لزوم تصویب قوانین مرتبط با حقوق بیمار مطابقت دارد.
انگل [21] در مطالعهای به این نتیجه رسید که استانداردهای قانونگذاری و اعتباربخشی، هر دو به حقوق بیماران رسیدگی میکنند. استانداردهای اعتباربخشی همچنین بهعنوان روشهایی که بیمارستانها میتوانند برای اجرای این حقوق رعایتشان کنند و هم فعالیت در بیمارستانها را استاندارد میکنند تعریف میشوند. همچنین کوسومانیگرام [22] اثربخشی اجرای اعتباربخشی بیمارستان را بهعنوان یک تلاش جهت حمایت از حقوق بیمار درزمینه حفظ اطلاعات وی میداند که هر دو مطالعه یادشده با نتیجه مطالعه حاضر در خصوص نقش اعتباربخشی بیمارستانها در حمایت از حقوق گیرنده خدمت در محور سیاستگذاری تطابق دارد.
جانسون و همکاران در پژوهشی به این نتیجه دست یافتند که در نتیجه اصلاح قانون حقوق بیمار اولویت برای درمان تنها با 2 معیار اثربخشی بالینی و مقرونبهصرفه بودن مداخله تعیین میشود. نتایج این پژوهش با زیرمحور تدوین و اجرای گایدلاینهای بالینی در محور سیاستگذاری در مطالعه حاضرتطابق دارد [23].
در این مطالعه مصاحبهشوندگان اعتقاد داشتند برای حمایت مؤثر از حقوق گیرندگان خدمت در بیمارستانها باید سیاستگذاران قوانین و زیرساختهای حمایت از گیرندگان خدمت را فراهم آورند. بیمارستانها نیز بایستی با استفاده از راهبردهای مدیریتی، آموزش و اطلاعرسانی مناسب، آگاهی ارائهدهندگان و گیرندگان خدمت از حقوق بیماران را فراهم آورده و با تأمین منابع انسانی و فیزیکی لازم، مکانیسم نظارتی و اجرایی مناسب بر تحقق این حقوق را با رویکرد بیمارمحوری ایجاد کنند.
نتیجهگیری
در این مطالعه مؤلفههای حمایت از حقوق گیرنده خدمت در بیمارستانهای ایران از دیدگاه خبرگان در 7 محور و 60 زیرمحور طبقهبندی شد. به این منظور دولت در حوزه کلان بایستی با سیاستگذاری متناسب سازوکارهای لازم جهت حمایت از گیرندگان خدمت در بیمارستانها در ابعاد مختلف را فراهم آورد. در حوزه خرد نیز بیمارستانها بایستی با رویکرد مدیریتی مناسب و آموزش و اطلاعرسانی صحیح درباره حقوق گیرنده خدمت و با تقویت نظارت بر بهکارگیری منابع انسانی و منابع فیزیکی و با رویکرد بیمارمحوری، از حقوق گیرنده خدمت حمایت لازم را انجام دهند. حمایت از حقوق گیرنده خدمت در بیمارستان برگرفته از حق سلامت بوده و از طرفی دولت نیز باتوجهبه اصل 29 قانون اساسی و اسناد بالادستی تعهد به احترام، حمایت و اجرای این حقوق را دارد. باتوجهبه فعالیتهایی که تاکنون مخصوصاً در 2 دهه اخیر جهت حمایت از حقوق گیرنده خدمت در کشور انجام شده به نظر میرسد هنوز در مسیر تحقق کامل حقوق گیرنده خدمت و دریافت ایمن و بیدغدغه و بیمنت خدمات در حوزه نظام سلامت راه پرفرازونشیبی در پیش باشد. بنابراین اجرای دستاوردهای این پژوهش میتواند حمایت از حقوق گیرنده خدمت را از حالت شعاری و نمادین به اصلی قانونی تبدیل کرده و تعهداتی الزامی را برای ارائهدهنده خدمت فراهم آورده و بیمارمحوری را بهعنوان یک ارزش برای نظام سلامت نهادینه کند.
پیشنهاد میشود جهت اجرایی شدن حمایت از حقوق گیرنده خدمت در بیمارستان، قوانین و دستورالعملهای مرتبط تدوین و زیرساختهای اجرایی توسط متولیان حوزه سلامت با همراهی سایر دستاندرکاران در مجموعه مجلس و دولت فراهم شود.
ملاحظات اخلاقی
پیروی از اصول اخلاق پژوهش
اصول اخلاقی مانند کسب رضایت آگاهانه از شرکتکنندگان و محرمانه بودن اطلاعات آنها رعایت شد و این مطالعه در شورای پژوهشی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران جنوب بررسی و تأیید شده است.
حامی مالی
این مقاله برگرفته از رساله دکتری با کد رهگیری ۱۶۲343550 است و هیچگونه کمک مالی از سازمانهای دولتی، خصوصی و غیر انتفاعی دریافت نکرده است.
مشارکت نویسندگان
تمام نویسندگان در آمادهسازی این مقاله مشارکت داشتند.
تعارض منافع
بنابر اظهار نویسندگان این مقاله تعارض منافع ندارد.
تقدیر و تشکر
نویسندگان از همه شرکتکنندگان در این تحقیق تشکر میکنند.
نظام سلامت کارآمد نیازمند مشارکت فعالانه گیرندگان و ارائهکنندگان خدمات سلامت است [1]. بیمارستان بهعنوان یکی از مهمترین جایگاههای ارائه خدمات سلامت در قالب بستری و سرپایی باید شرایط مناسبی را برای حفظ حرمت و عزت بیمار درک و احترام به حقوق و خانوادهاش و تیم مراقبتی فراهم کند [2]. یک بیمارستان باید از حمایت قانونی پزشکان و پرسنل درمانی اطمینان حاصل کند تا باعث عدم درگیری با بیماران شود. متعاقب مسئولیت حرفهای بیمارستان، پزشکان و پرسنل درمانی، بیماران نیز از حمایت قانونی برخوردار میشوند. برای ایجاد حمایت از بیماران، طرفین باید حقوق و تعهدات مربوط به آن را درک کنند. در این میان حقوق بیمار، زبان مشترکی برای توانمندسازی و مشارکت گیرندگان خدمت در فرایندهای ارائه خدمات درمانی فراهم میکند. بسیاری از مؤلفههای حقوق بیمار با ابعاد کلیدی کیفیت مراقبتهای بهداشتی همسو هستند [3]. توسعه یک استراتژی برای ارتقای حقوق و مسئولیتهای بیماران باید با دقت انجام شود تا اطمینان حاصل شود که منجر به اقدام عملی شده و حمایت همه طرفهای درگیر را به دنبال دارد. قانونگذاری جامعی که حقوق و مسئولیتهای بیماران و حقوق متخصصان و مؤسسات بهداشتی و درمانی را مشخص کند، نیاز روز است. بهرهگیری از کدهای پزشکی و کدهای سایر حرفهها، منشورهای بیماران و اسناد مشابه که درباره آنها بین نمایندگان شهروندان، بیماران، متخصصان بهداشت و سیاستگذاران توافق شود و بهطور دورهای در شرایط متغیر بازنگری شوند، ضروری است [4].
اگرچه سخن گفتن از حقوق بیمار رو به افزایش است، تحقیقات تجربی در این زمینه نوپا است و بیشتر مطالعات تحقیقاتی موجود به مطالعه آگاهی از حقوق بیمار و همچنین چارچوبهای موجود در ادبیات نوعشناسی حقوق بیماران و چند تلاش دیگر برای قرار دادن حقوق بیماران در چارچوب حقوق بشری بزرگتر محدود میشود [5]. نگرانی فزاینده بینالمللی درمورد نقض حقوق بشر، «حقوق بیمار» را به چارچوبی برای نظارت، مستندسازی و تحلیل در محیطهای مراقبت از بیمار تبدیل کرده است و نیاز به پاسخگویی برای دولتها و برخی از طرفها ایجاد میکند [6]. بهاینترتیب، گروه تحقیقاتی سازمان جهانی بهداشت درزمینه حقوق بیمار و توانمندسازی شهروندان پیشنهاد کرد هر کشوری باید دغدغهها و اولویتهای خاص خود را براساس فرهنگ و نیازهای اجتماعی برای ترویج و حمایت از حقوق بیمار بیان کند [7].
در ایران فعالیتهای صورتگرفته درمورد حمایت از حقوق بیمار در قالب منشور حقوق بیمار در سال 1381 تدوین و از سوی معاونت سلامت وزارت بهداشت، درمان وآموزش پزشکی به مراکز تابعه ارسال شد. مدتی بعد متن پیشنهادی و اصلاحشده منشور حقوق بیمار در تاریخ 4 آبان سال 1388 به تصویب شورای سیاستگذاری وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی رسید و در تاریخ دهم آبان ماه از سوی وزیر به مراکز ذیربط ابلاغ شد [1]. اگرچه تدوین و ابلاغ منشور حقوق بیمار در ایران گامی مهم در جهت احقاق حقوق بیماران است، اما مفاد آن پس از فرهنگسازی مناسب، رعایت حقوق ذینفعان، شناسایی موانع، تدوین راهکارهای اجرای منشور و رعایت حقوق بیماران بهعنوان شاخص ارزیابی مراکز بهداشتی درمانی قابلرعایت است [8].
طاهری و همکاران در پژوهشی با استفاده از تکنیک دلفی راهکارهای مؤثر برای بهبود مدیریت حقوق بیماران در بیمارستانهای ایران را در 4 طبقه براساس ساختار، منابع انسانی، فرایند و خروجی طراحی کردند [9]. مظفری و همکاران در مطالعهای کیفی الزامات استقرار حقوق ﺑﻴﻤﺎر در مراکز درمانی کشور را در 7ﺣﻮزه، ﺷﺎﻣﻞ آﻣﻮزش داﻧﺸﮕﺎﻫﻲ، ﭘﮋوﻫﺶ، ﻧﻈﺎرت، ﻣﺪﻳﺮﻳﺖ ﻓﺮاﻳﻨﺪ، ﻓﻀﺎی ﻓﻴﺰﻳﻜﻲ، ﺳﺎزﻣﺎن و ﻣﺪﻳﺮﻳﺖ ﻧﻴﺮوی اﻧﺴﺎﻧﻲ و 82 ﮔﻮﻳﻪ دﺳﺘﻪﺑﻨﺪی کردند [10].
به نظر میرسد مراجعین به بیمارستانها در ایران دانش پایینی از حقوق خود دارند و مدیران بایستی با ایجادیک دید مشترک و تعیین جهت روشن برای سازمان، تعهد خود را نسبت به کیفیت افزایش داده و برای تأمین نیازهای گیرندگان خدمت سیاستها و ساختار خود را تغییر دهند [11]. با عنایت به اهمیت موضوع حمایت از حقوق گیرنده خدمت در بیمارستانها و ایجاد رضایت بیماران، کاهش نقض حقوق بیماران و تحقق اهداف نظام سلامت در ارائه خدمات باکیفیت و ایمن برای بیماران و عدم جامعیت مطالعات انجامشده در این زمینه، این پژوهش با هدف شناسایی مؤلفههای حمایت از حقوق گیرنده خدمت در بیمارستانهای ایران انجام شد.
مواد و روشها
پژوهش حاضر با رویکرد کیفی و به روش تحلیل محتوای استقرایی در سال1399-1400 انجام شده است. مکان پژوهش ستاد وزارت بهداشت، دانشگاههای علومپزشکی و دادسرای عمومی و انقلاب بود. تحقیق کیفی نوعی تحقیق است که به بررسی و ارائه بینش عمیقتری نسبت به مسائل دنیای واقعی ارائه میدهد [12].
معیار ورود به مطالعه: سابقه پژوهش درخصوص حقوق گیرنده خدمت در بیمارستانها و یا مسئولیت اجرایی در وزارت بهداشت، دادگستری و دانشگاههای علومپزشکی مرتبط با این حوزه، داشتن تحصیلات دانشگاهی و عضویت در هیئتعلمی دانشگاههای علومپزشکی و تمایل به همکاری در پژوهش. معیار خروج: تمایل نداشتن شرکتکنندهها به ادامه همکاری در هر مرحله از پژوهش.
جهت جمعآوری دادهها از مصاحبه با سؤالات نیمهساختاریافته استفاده شد. بهمنظور تعیین روایی صوری پرسشنامه، راهنمای ارزیابی، بین 5 نفر از صاحبنظران حوزه حقوق گیرنده خدمت بیمارستانی توزیع شد. هر سؤال بهصورت 2 گزینهای (شفاف و گویا است؛ شفاف و گویا نیست) بررسی شد. تمام سؤالات حداقل بیش از 79 درصد توافق در خصوص شفاف و گویا بودن را کسب کردند.
نمونهگیری به روش هدفمند و به روش گلوله برفی جهت در نظر گرفتن حداکثر تنوع انجام شد. باتوجهبه مشکل بودن دسترسی به افرادی که دارای ویژگیهای موردنظر محققین بودند، روش گلوله برفی مورد استفاده قرار گرفت. نمونهگیری گلوله برفی به تکنیکی اطلاق میشود که در آن افراد موجود در مطالعه افراد بعدی را معرفی میکنند. بنابراین گروه نمونه به نظر شبیه به یک گلوله برفی غلتان رشد میکند [13]. شرکتکنندگان این پژوهش شامل 16 نفر از خبرگان درزمینه حقوق بیمار و صاحبنظران حوزه سلامت، دانشآموخته در رشتههای مدیریت خدمات بهداشتیدرمانی، سیاستگذاری سلامت، اخلاق پزشکی، حقوق، پزشکی اجتماعی، پزشکی عمومی و پرستاری شاغل در ستاد وزارت بهداشت، دانشگاههای علومپزشکی، اعضای هیئتعلمی دانشگاهها و دادسرای عمومی و انقلاب بودند.
جهت ثبت و جمعآوری دادهها در طی جلسات از روشهای ضبط مصاحبه و یادداشتبرداری استفاده شد. نظرات جمعآوری و مصاحبهها تا اشباع دادهها انجام شد. پس از پیادهسازی کامل مصاحبهها و استخراج مفاهیم در مواردی که ابهام وجود داشت برای بار دوم به مشارکتکنندگان رجوع و رفع ابهام شد.
روش تحلیل دادهها به شیوه تحلیل محتوا بود که با بهرهگیری از نرمافزار MAXQDA نسخه 10 انجام شد. در هرحیطه مصاحبهها با نرمافزار فوق کدگذاری شدند و سپس لیستی ازکدها استخراج و درنهایت با برگزاری چند جلسه بین پژوهشگران، کدها بازنگری و تغییر داده شد. این فرایند تا زمان توافق نهایی ادامه یافت.
یافتهها
در مرحله اولیه مصاحبهها کدگذاری شدند. سپس کدهای اولیه استخراج شد و در مرحله بعد براساس کدهای اولیه، محورها و زیرمحورها استخراج شدند. در نهایت مفاهیم حمایت از حقوق گیرنده خدمت در 7 محورسیاستگذاری، مدیریتی، آموزشی، اطلاعرسانی، منابع انسانی، منابع فیزیکی و بیمارمحوری و 60 زیرمحور براساس جدول شماره 1 طبقهبندی شدند.
محور اول: سیاستگذاری
این محور شامل مؤلفههای مؤثر در حمایت از حقوق گیرنده خدمت در ارتباط با نظام حاکمیتی و نظام سلامت در سطح کلان است که شامل 17 زیرمحور طبق جدول شماره 1 است.
در خصوص این محور یکی از مصاحبهشوندگان اظهار کرد: «تا هنگامی که نظام ارجاع و پزشک خانواده اجرا نشود چالشها در حوزه سلامت نیز برطرف نمیشود. برخی هزینهها به خاطر نبود سیستم ارجاع است، چون مسیر درمان بیمار از یک الگوریتم منطقی تبعیت نمیکند و نظام ارجاع میتواند نظم ایجاد کرده و از ایجاد هزینه بالا به علت تقاضای کاذب جلوگیری کند. بنابراین تخصیص منابع بهتر شده و با کاهش هزینهها حقوق بیمار هم بیشتر رعایت میشود.» (مصاحبهشونده شماره 1).
شرکتکننده دیگری افزود: «در بعد مالی حمایتی از بیماران صورت نمیگیرد. در برخی موارد بیمار با داشتن بیمه پایه و مکمل هنوز در پرداخت هزینههای درمان دچار مشکل و ناراضی است. انگار بیمهها و بیمارستانها، هر دو به جان بیماران افتادهاند تا با ارائه خدمت حداقلی حداکثر استفاده را از جیب مشتری ببرند.» (مصاحبهشونده شماره 13).
محور دوم: مدیریتی
در این محور اقدامات و برنامههایی که در سطح مدیریتی بیمارستانها برای حمایت از حقوق گیرنده خدمت ازنظر خبرگان باید انجام شود معرفی شده است که شامل 10 زیرمحور به قرار جدول شماره 1 است.
در خصوص محور مدیریتی یکی از شرکتکنندگان اظهار کرد: «یکی از مهمترین نکاتی که باید اصلاح شود، موارد مدیریتی است. منابع محدود است، اما همین منابع محدود هم درست مدیریت نمیشود. مدیران بیمارستانها آموزشهای لازم را ندیدهاند و شایستهسالاری برقرار نیست. بنابراین مدیر ناتوان نمیتواند حمایت درستی از حقوق بیمار در بیمارستان داشته باشد.» (مصاحبهشونده شماره 2).
شرکتکننده دیگری در این خصوص به مؤلفه دیگر مؤثر بر حمایت از حقوق گیرنده خدمت در محور مدیریتی پرداخت و گفت: «برخورد پرسنل بیمارستان در بخشهای پذیرش، تشخیصی و درمانی در میان پرستاران و پزشکان بسیار کشنده است. بیتفاوتی آنها به رنج و درد بیماران، تهاجمی بودن آنها نسبت به بیماران ، پرخاشگری آنها نسبت به بیمار و گاهی تحقیر و توهین نسبت به آنها دیدهشده و نبود یک نظارت حداقلی بر سوءرفتار این پرسنل بزرگترین درد است. باید برای حمایت از بیمار مدیریت بیمارستان بیشتر وارد عمل شد و برای اصلاح آن چاره ای اندیشد.» (مصاحبهشونده شماره 13).
محور سوم: آموزشی
این محور به مؤلفههای مؤثر بر آموزش برای حمایت از حقوق گیرنده خدمت در بیمارستان میپردازد. گروه هدف در محور آموزش هم ارائهدهندگان خدمت شامل پرسنل درمانی و غیردرمانی و دانشجویان رشتههای پزشکی و پیراپزشکی و هم گیرندگان خدمت هستند. آموزشهای موردنظر خبرگان مفاهیم حقوق گیرنده خدمت، ارتباط با بیمار و آموزشهای علمی و بهروز متناسب با نوع فعالیت کارکنان بود. این محور شامل 7 زیرمحور که شرح آن در جدول شماره 1 قابلمشاهده است.
یکی از خبرگان در این خصوص بیان کرد: «پرسنل از حقوق بیمار بیاطلاعاند باید دورههای آموزشی مستمر در این رابطه برگزار شود و در صورت لزوم پرسنل ارزیابی عملکرد شوند. همینطور درسی به نام حقوق گیرنده خدمت در میان دروس آموزشی تیم درمان و همه گروههایی که با بیمار سروکار دارند در دوره دانشجویی گنجانده شود.» (مصاحبهشونده شماره13).
یکی دیگر از خبرگان در خصوص این محور گفت: «به دلیل همگن نبودن قدرت بیمار در رویارویی با سازمانهای ارائهدهنده خدمات، احقاق حق کامل بیماران با چالشهای متعددی روبهرو است. تعداد کمی از گیرندگان خدمات درمانی به حقوق خود واقفاند. باید برای این نقص به گیرندگان خدمت آموزش لازم داده شود تا بتوانند از حق خود دفاع کنند.» (مصاحبهشونده شماره 15).
محور چهارم: اطلاعرسانی
این محور در خصوص نظر خبرگان درمورد بعد دیگر حمایت از حقوق گیرنده خدمت، یعنی مکانیسم ارائه اطلاعات لازم به گیرنده خدمت بیمارستانی است. این محور شامل 4 زیرمحور به قرار جدول شماره 1 است.
یکی از خبرگان در این خصوص اظهار کرد: «بیمار حق دارد راجع به مسائلش در بیمارستان اطلاعات بگیرد، ولی در بیمارستان بخشی به نام «از من بپرس» نیست. چون حجم کاری بخش پذیرش زیاد است و نمیتواند اطلاعات مناسب به بیمار بدهد.» (مصاحبهشونده شماره 5).
شرکتکننده دیگری که بهعنوان حقوقدان و قاضی پروندههای پزشکی در دادگستری شاغل است گفت: «الان وقتی متهم را به کلانتری میآورند حقوق وی را در یک برگ A4 به وی تفهیم میکنند و چکلیست در این زمینه وجود دارد، اما درزمینه حقوق بیماراطلاعرسانی مطلوب نیست و حتی کارکنان نیز از حقوق بیمار اطلاع ندارند و عدم آگاهی منجر به شکایت و ایجاد پرونده در سیستم قضایی میشود.» (مصاحبهشونده شماره 4).
محور پنجم: منابع انسانی
ازنظر خبرگان یکی از مؤلفههای مهم جهت حمایت از حقوق گیرنده خدمت، منابع انسانی بیمارستانها است. این محور شامل 7 زیرمحور به شرح جدول شماره 1 است.
یکی از شرکتکنندگان در این مورد بیان کرد: «زمانی که کارکنان در سطح نیازهای اول و دوم هرم مازلو باشند، نمیتوانند به سطوح بالاتر فکر کنند و ما نمیتوانیم انتظار احترام کامل به بیمار را از آنها داشته باشیم، چون هنوز آنها 3 سطح دیگر را درک نکردهاند و درگیر معیشت خود هستند.» (مصاحبهشونده شماره 5).
یکی دیگر از مصاحبهشوندگان در این مورد گفت: «در بیمارستانها نسبت تعداد بیمار به پرستار بیش از استانداردهاست. شیفتهای فشرده، اضافهکار اجباری، عدم تأمین معیشت، معوقات پرداختنشده و سختی شدید کار، پرسنل را بیانگیزه میکند. پرسنل ناراضی نمیتوانند بیمار را راضی نگه دارند.» (مصاحبهشونده شماره 14)
محور ششم: منابع فیزیکی
این محور به منابع و تسهیلات فیزیکی بیمارستان که در حمایت از حقوق گیرنده خدمت در بیمارستان مؤثر است اشاره دارد. این محور از 5 زیرمحور به شرح جدول شماره 1تشکیل شده است.
در این خصوص یکی از شرکتکنندگان اظهار کرد: «محدودیتهای منابع مهمترین معذوریت مدیران است و تا حل نشود نمیتوان توقع داشت که مفاهیم آموزش دادهشده اجرا شود. مثلاً نمیتوان در اورژانس بیمارستان امام خمینی تهران با 300 درصد اشغال تخت، انتظار داشت حریم خصوصی بیمار بهطور کامل حفظ شود چون امکانات موجود بسیار کمتر از میزان تقاضاست و یا در محیط درمانگاه بیمارستان با فضای محدود و شلوغ که پزشک متعهد به ویزیت 60 تا 70 نفر در شیفت کاری است توقع داشته باشیم که حقوق بیمار رعایت شود.» (مصاحبهشونده شماره 6)
یکی دیگر از مصاحبهشوندگان در این خصوص گفت: «علیرغم تعریف منشور حقوق بیمار، به دلیل مشکلات فیزیکی بیمارستانها و تعداد بالای مراجعین و عدم تناسب امکانات با مراجعین،کارکنان رفتار سازمانی نامناسب ندارند به دلیل فضای فیزیکی نامناسب برخی بیمارستانها حریم خصوص بیمار را رعایت نکرده و خدمات بهموقع ارائه نمیشود.» (مصاحبهشونده شماره 12).
محورهفتم: بیمارمحوری
این محور شامل مؤلفه هایی است که بهطور مستقیم با حقوق گیرنده خدمت در بیمارستان مرتبط بوده و شامل 10 زیرمحور به شرح جدول شماره 1 است.
یکی از مصاحبهشوندگان در این مورد گفت:« مشارکت بیمار در درمان از حقوق اولیه بیمار است. خود وی یا فرد معرفیشده از جانبش باید در امر درمان در حد فهم و تواناییاش مشارکت داشته باشد، ولی نادیده گرفته میشود و گاهی بیمار اجازه سؤال یا نقد دکتر را هم ندارد.» (مصاحبهشونده شماره 5).
یکی دیگر از مصاحبهشوندگان در این خصوص اظهار کرد: «کارشناس رسیدگی به شکایات از پرسنل خود بیمارستان است که بیشتر برای رفع تکلیف و حافظ منافع بیمارستان است. تعارض منافع در بیمارستان و نفوذ و قدرت گروههای پزشکی و پرستاری در بیمارستان باعث تضییع حقوق بیماران میشود و باید کسی در بیمارستان صدای بیمار را بشنود.» (مصاحبهشونده شماره 10).
بحث
این پژوهش به روش کیفی با هدف شناسایی مؤلفههای مؤثر بر حمایت از حقوق گیرندگان خدمت در بیمارستانهای ایران ازنظر خبرگان انجام گرفت. یافتههای پژوهش دربردارنده حمایت از حقوق گیرنده خدمت در 7 محور اصلی سیاستگذاری، مدیریتی، آموزشی، اطلاعرسانی، منابع انسانی، منابع فیزیکی و بیمارمحوری و 60 زیرمحور است.
در پژوهشی که توسط طاهری و همکاران [9] انجام شد راهکارهای مؤثر برای بهبود مدیریت حقوق بیماران در بیمارستانهای ایران در 4 طبقه براساس ساختار، منابع انسانی، فرایند و خروجی و زیرمحورها طراحی شده است. نتایج این مطالعه با مطالعه مذکور در 2 محور و زیرمحورهای مدیریتی و منابع انسانی همخوانی دارد. همچنین مظفری و همکاران [10] در مطالعهای به این نتیجه رسیدند که استقرار الزامات حقوق بیمار در مراکز بهداشتیدرمانی نیازمند ایجاد تغییر و تحول در 7 ﺣﻮزه ﺷﺎﻣﻞ، آﻣﻮزش داﻧﺸﮕﺎﻫﻲ، ﭘﮋوﻫﺶ، ﻧﻈﺎرت، ﻣﺪﻳﺮﻳﺖ ﻓﺮاﻳﻨﺪ، ﻓﻀﺎی ﻓﻴﺰﻳﻜﻲ، ﺳﺎزﻣﺎن و ﻣﺪﻳﺮﻳﺖ ﻧﻴﺮوی اﻧﺴﺎﻧﻲ است که مجموعاً 51 گویه را پوشش میدهد. یافتههای این مطالعه با مطالعه مظفری و همکاران در محورهای مدیریتی، آموزشی، مدیریت منابع فیزیکی و مدیریت نیروی انسانی همخوانی دارد.
همچنین فتاحی مرنگلو و همکاران [14] درمطالعهای عوامل تسهیلکننده حقوق بیماران را شامل وجود امکانات و تخصص کافی، افزایش پرسنل، کاهش بیماران، آگاهی بیمار از حقوق خود در تعامل با پرستاران، تخصیص زمان کافی برای مراقبت از بیمار، توانمندسازی سیستم اجرائی و مدیریتی، آشنایی بیمار با سیستم درمان و عدم بهکارگیری نیروهای طرحی در درمان اصلی دانستند که نتایج این مطالعه با مطالعه حاضر در محورهای سیاستگذاری، مدیریتی، آموزش، منابع انسانی و اطلاعرسانی مطابقت دارد. در مطالعهای دیگر طولابی و همکاران [15] راهکارهای توصیهشده توسط پرستاران برای اعمال بهتر منشور حقوق بیمار را شامل تأمین ملزومات، درونیسازی آموزش عمومی و اختصاصی در بیمارستانها، ایجاد کمیته منشور حقوق بیمار، توجه به حقوق پرستاران، پزشکان و کارکنان بیمارستان، رعایت حقوق پرسنل بیمارستان توسط بیماران، متصدیان و مسئولین نظارت و کنترل مدیران برای اعمال بهینه و اختصاص بخشی از امتیاز ارزیابی به آن، انجام نظرسنجی دورهای از بیماران، استانداردسازی، تخصیص منابع انسانی؛ گنجاندن منشور حقوق بیمار در برنامه آموزشی دانشجویان پزشکی، پرستاری و سایر رشتههای مرتبط و مشارکت تیم مراقبتهای بهداشتی ارزیابی کردند. نتایج پژوهش حاضر در محورها و زیرمحورهای مدیریتی، آموزشی و منابع انسانی با پژوهش یادشده مطابقت دارد.
سیافرودین [16] در مطالعهای با عنوان «حمایت از حقوق خصوصی بیماران بیمارستانی در دیدگاه سیستم حقوقی اندونزی» نتیجه میگیرد سیستم حقوقی اندونزی، مقرراتی را در قالب قانون اساسی بهمنظورتضمین حمایت از حقوق مدنی بیماران در بیمارستان ارائه میکند. دولت اندونزی همچنین قانون اساسیای را تصویب کرده است که بهطور خاص حمایت از حقوق خصوصی بیمار را تضمین میکند. نتایج مطالعه مذکور و همچنین مطالعه هارادونکو و همکاران [17] و مطالعه تریپاتی [4] و مطالعه غفوروا و باباو [18] و مطالعه دتکو و دوباسا [19] و بیلی [20] با مطالعه حاضر در محور سیاستگذاری و زیرمحور لزوم تصویب قوانین مرتبط با حقوق بیمار مطابقت دارد.
انگل [21] در مطالعهای به این نتیجه رسید که استانداردهای قانونگذاری و اعتباربخشی، هر دو به حقوق بیماران رسیدگی میکنند. استانداردهای اعتباربخشی همچنین بهعنوان روشهایی که بیمارستانها میتوانند برای اجرای این حقوق رعایتشان کنند و هم فعالیت در بیمارستانها را استاندارد میکنند تعریف میشوند. همچنین کوسومانیگرام [22] اثربخشی اجرای اعتباربخشی بیمارستان را بهعنوان یک تلاش جهت حمایت از حقوق بیمار درزمینه حفظ اطلاعات وی میداند که هر دو مطالعه یادشده با نتیجه مطالعه حاضر در خصوص نقش اعتباربخشی بیمارستانها در حمایت از حقوق گیرنده خدمت در محور سیاستگذاری تطابق دارد.
جانسون و همکاران در پژوهشی به این نتیجه دست یافتند که در نتیجه اصلاح قانون حقوق بیمار اولویت برای درمان تنها با 2 معیار اثربخشی بالینی و مقرونبهصرفه بودن مداخله تعیین میشود. نتایج این پژوهش با زیرمحور تدوین و اجرای گایدلاینهای بالینی در محور سیاستگذاری در مطالعه حاضرتطابق دارد [23].
در این مطالعه مصاحبهشوندگان اعتقاد داشتند برای حمایت مؤثر از حقوق گیرندگان خدمت در بیمارستانها باید سیاستگذاران قوانین و زیرساختهای حمایت از گیرندگان خدمت را فراهم آورند. بیمارستانها نیز بایستی با استفاده از راهبردهای مدیریتی، آموزش و اطلاعرسانی مناسب، آگاهی ارائهدهندگان و گیرندگان خدمت از حقوق بیماران را فراهم آورده و با تأمین منابع انسانی و فیزیکی لازم، مکانیسم نظارتی و اجرایی مناسب بر تحقق این حقوق را با رویکرد بیمارمحوری ایجاد کنند.
نتیجهگیری
در این مطالعه مؤلفههای حمایت از حقوق گیرنده خدمت در بیمارستانهای ایران از دیدگاه خبرگان در 7 محور و 60 زیرمحور طبقهبندی شد. به این منظور دولت در حوزه کلان بایستی با سیاستگذاری متناسب سازوکارهای لازم جهت حمایت از گیرندگان خدمت در بیمارستانها در ابعاد مختلف را فراهم آورد. در حوزه خرد نیز بیمارستانها بایستی با رویکرد مدیریتی مناسب و آموزش و اطلاعرسانی صحیح درباره حقوق گیرنده خدمت و با تقویت نظارت بر بهکارگیری منابع انسانی و منابع فیزیکی و با رویکرد بیمارمحوری، از حقوق گیرنده خدمت حمایت لازم را انجام دهند. حمایت از حقوق گیرنده خدمت در بیمارستان برگرفته از حق سلامت بوده و از طرفی دولت نیز باتوجهبه اصل 29 قانون اساسی و اسناد بالادستی تعهد به احترام، حمایت و اجرای این حقوق را دارد. باتوجهبه فعالیتهایی که تاکنون مخصوصاً در 2 دهه اخیر جهت حمایت از حقوق گیرنده خدمت در کشور انجام شده به نظر میرسد هنوز در مسیر تحقق کامل حقوق گیرنده خدمت و دریافت ایمن و بیدغدغه و بیمنت خدمات در حوزه نظام سلامت راه پرفرازونشیبی در پیش باشد. بنابراین اجرای دستاوردهای این پژوهش میتواند حمایت از حقوق گیرنده خدمت را از حالت شعاری و نمادین به اصلی قانونی تبدیل کرده و تعهداتی الزامی را برای ارائهدهنده خدمت فراهم آورده و بیمارمحوری را بهعنوان یک ارزش برای نظام سلامت نهادینه کند.
پیشنهاد میشود جهت اجرایی شدن حمایت از حقوق گیرنده خدمت در بیمارستان، قوانین و دستورالعملهای مرتبط تدوین و زیرساختهای اجرایی توسط متولیان حوزه سلامت با همراهی سایر دستاندرکاران در مجموعه مجلس و دولت فراهم شود.
ملاحظات اخلاقی
پیروی از اصول اخلاق پژوهش
اصول اخلاقی مانند کسب رضایت آگاهانه از شرکتکنندگان و محرمانه بودن اطلاعات آنها رعایت شد و این مطالعه در شورای پژوهشی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران جنوب بررسی و تأیید شده است.
حامی مالی
این مقاله برگرفته از رساله دکتری با کد رهگیری ۱۶۲343550 است و هیچگونه کمک مالی از سازمانهای دولتی، خصوصی و غیر انتفاعی دریافت نکرده است.
مشارکت نویسندگان
تمام نویسندگان در آمادهسازی این مقاله مشارکت داشتند.
تعارض منافع
بنابر اظهار نویسندگان این مقاله تعارض منافع ندارد.
تقدیر و تشکر
نویسندگان از همه شرکتکنندگان در این تحقیق تشکر میکنند.
نوع مطالعه: مقاله پژوهشي |
موضوع مقاله:
مدیریت بهداشتی
دریافت: 1402/10/30 | پذیرش: 1402/11/15 | انتشار: 1403/2/10
دریافت: 1402/10/30 | پذیرش: 1402/11/15 | انتشار: 1403/2/10
فهرست منابع
1. Parsapoor A, Bagheri A, Larijani B. [Review of revolution of patient's right charter (Persian)]. Med Ethics Hist Med. 2010; 3(1 and 2):39-47. [Link]
2. Barros de Luca G, Zopunyan V, Burke-Shyne N, Papikyan A, Amiryan D. Palliative care and human rights in patient care: An Armenia case study. Public Health Rev. 2017; 38:18. [DOI:10.1186/s40985-017-0062-7] [PMID] [PMCID] [DOI:10.1186/s40985-017-0062-7]
3. Heriani I, Gunarto G, Masdhurohatun A. Legal protection of patient rights in Indonesia. Sriwij Law Rev. 2019; 3(1):75-85. [DOI:10.28946/slrev.Vol3.Iss1.134.pp75-85] [DOI:10.28946/slrev.Vol3.Iss1.134.pp75-85]
4. Tripathi AR. Protection of patients rights in india need for a special legal regime [doctoral dissertation]. Varanasi: Banaras Hindu University; 2016. [Link]
5. Putturaj M, Van Belle S, Criel B, Engel N, Krumeich A, B Nagendrappa P, et al. Towards a multilevel governance framework on the implementation of patient rights in health facilities: A protocol for a systematic scoping review. BMJ Open. 2020; 10(10):e038927. [DOI:10.1136/bmjopen-2020-038927] [PMID] [PMCID] [DOI:10.1136/bmjopen-2020-038927]
6. Cohen J, Ezer T. Human rights in patient care: A theoretical and practical framework. Health Hum Rights. 2013; 15(2):7-19. [PMID]
7. Akca SO, Akpinar YY, Habbani T. Knowledge and attitudes of nurses regarding patient rights: A Corum/Turkey sample. Rev Assoc Med Bras. 2015; 61(5):452-7. [DOI:10.1590/1806-9282.61.05.452] [PMID] [DOI:10.1590/1806-9282.61.05.452]
8. Tanha R, Hayat E. Charter of patients' rights in Iran; history, contents and implementation. Med Educ Bullet. 2022; 3(3):527-34. [DOI:10.22034/meb.2022.341838.1057]
9. Anbari Z, Mohammadi M, Taheri M. Satisfying patients' rights in Iran: Providing effective strategies. Iran J Nurs Midwifery Res. 2015; 20(2):184-9. [Link]
10. Mozafari MA, Mousavi-Moghaddam SR. [Health, surveying the prerequisites for establishing patient's rights charter inhealth centers of Iran-A Delphi study (Persian)]. J Clin Nurs Midwifery. 2013; 2(3):74-85. [Link]
11. Mosadeghrad AM. Patient choice of a hospital: Implications for health policy and management. Int J Health Care Qual Assur. 2014; 27(2):152-64. [DOI:10.1108/IJHCQA-11-2012-0119] [PMID] [DOI:10.1108/IJHCQA-11-2012-0119]
12. Moser A, Korstjens I. Series: Practical guidance to qualitative research. Part 1: Introduction. Eur J Gen Pract. 2017; 23(1):271-3. [DOI:10.1080/13814788.2017.1375093] [PMID] [PMCID] [DOI:10.1080/13814788.2017.1375093]
13. Saraiean Z, Rahmanzadeh S, Hashemzeh N. [Study and analysis of the use of virtual social networks between two groups of divorced and married women in Mashhad (Persian)]. J Iran Soc Dev Stud. 202; 13(1):93-102. [Link]
14. Fattahi Marangaloo M, Koohkalani L, Feyzipour H, Mojarrab R, Rayi F, Javidmanesh F. [Evaluation of the patients rights fasilitator factors, with an emphasize on the charter of patients' rights (A case study of nurses' attitudes in public hospitals of Urmia) (Persian)]. Nurs Midwifery J. 2016; 14(8):692-701. [Link]
15. Toulabi T, Kordestani-Moghadam P, Pournia Y. Appropriateness and applicability of the patient bill of rights from the viewpoint of nurses in Lorestan University of Medical Sciences: Barriers and operational solutions. Greek J Perioperative Med. 2016; 14(a):25-35. [Link]
16. Syafruddin. The protection for private rights of hospital patient in the perspective of indonesia legal system. JL Pol'y & Globalization. 2017; 66:116. [Link]
17. Horodovenko VV, Pashkov VM, Udovyka LG. Protection of patients' rights in the european court of human rights. Wiad Lek. 2018; 71(6):1200-6. [PMID]
18. Gafurova N, Babaev J. Review protecting the rights of the patient as a consumer of health services: International standards and national legislation. J Crit Rev. 2019; 7(1):2020. [DOI:10.31838/jcr.07.01.34] [DOI:10.31838/jcr.07.01.34]
19. Kovbasa KP, Dutko A. [Personal nonproperty rights of the patient-types,methods and forms of protection (Ukrainian)]. Anal Comp Jurisprud. 2022; 3:50-5. [DOI:10.24144/2788-6018.2022.03.9] [DOI:10.24144/2788-6018.2022.03.9]
20. Bilyi DO. Features of administrative and legal protection of patients' rights. Law Soc. 2021; 5:142-7. [DOI:10.32842/2078-3736/2021.5.19] [DOI:10.32842/2078-3736/2021.5.19]
21. Engel C. Promoting patients' rights through hospital accreditation. Isr J Health Policy Res. 2020; 9(1):70. [DOI:10.1186/s13584-020-00421-1] [PMID] [PMCID] [DOI:10.1186/s13584-020-00421-1]
22. Endah Kusumaningrum A. The effectiveness of hospital accreditation implementation as a protection effort on patient information rights. Paper presented in: The 1st International Conference on Law, Governance and Social Justice. 14 November 2018; Semarang, Indonesia. [DOI:10.1051/shsconf/20185403014] [DOI:10.1051/shsconf/20185403014]
23. Johansson KA, Nygaard E, Herlofsen B, Lindemark F, Norwegian Clinical Priority Guidelines Author Group. Implementation of the 2013 amended Patients' Rights Act in Norway: Clinical priority guidelines and access to specialised health care. Health Policy. 2017; 121(4):346-53. [DOI:10.1016/j.healthpol.2017.02.007] [PMID] [DOI:10.1016/j.healthpol.2017.02.007]
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |
حق تالیف (کپی رایت) برای مولفان محفوظ است.
صاحب امتیاز: دانشگاه علوم پزشکی قم
ناشر: انتشارات دانشگاه علوم پزشکی قم
شاپا چاپی: 7799-1375
شاپا الکترونیک: 1375-2008
ایمیل مجله: journal@muq.ac.ir
j.muq.ac@gmail.com
